Denne artikkelen er publisert med forfatterens tillatelse.
Artikkelen er tidligere publisert på Heimasíðu Matthías Viðars Sæmundssonar

Rúnir og rúnagaldrar
frá bókinni Galdrar á Íslandi
eftir Matthías Viðar Sæmundsson.

Stafagerð 17. aldar er sem endurómur úr annarlegum veruleika handan við tímann, enda hlýtur óvissa getgátunnar að umvefja túlkun fræðimannsins, og í margra augum er þetta hjómið eitt. Samt eru launrúnir og galdrastafir annað og meira en fornfálegar minjar, rústir einhvers sem var forðum. Þessar stafamyndir, nöfn þeirra og form, vísa á orkuhlaðið tungumál sem núna á sér 1500 ára hefð að baki; og það vekur kennd furðu og framandleika hvernig getur fólk trúað á virkni stafanna, mátt orðanna, að tungumálið sé ekki lokað, áhrifalaust kerfi, þó svo að það flytji boð milli manna og geti lýst jarðargróðri, dauðum hlutum og þönkum hugarins, að þetta safn merkja og nafna sem fest er við heiminn á handahófskenndan hátt, að það geti haft áhrif á veruleikann líkt og þruma, högg eða hneyksli?

Það er eins og djúp tímans hafi opnast því að aldagömul vitneskja streymdi upp á yfirborðið og varð öllum kunnug og sýnileg. Hvar hélt hún sig öll þessi ár - hafði ekkert gleymst, eða hvaðan kom þetta heimuglega hvískur, hvert var eðli þess og erindi? Séra Jón Magnússon (1610-96) þurfti ekki að velkjast í vafa um það enda reyndi hann þessa vitneskju á eigin líkama svo undan sveið. Í Píslarsögu hans stendur skrifað:

Næsta sunnudag eftir þetta kom sonurinn, Jón yngri frá Kirkjubóli, hingað til kirkju ásamt öðru fólki. En þegar hann að endaðri þjónustugjörðinni gekk út úr kórnum (því þeir feðgar voru kórdjáknar), hafði hann við mig handaband sem siður er til, fann jeg þá strax sviða í lófanum, (tanquam torpedine tactus) hvað þá eg formerkti varð mjer undarlegt við, og kom í hug að þetta væri af djöfulsins konst. Því þar sem hans hönd hafði snert mína, naumlega innantil á öllum fingrunum, sveið sem af eldsbruna, þó án hita eður störpínu, hvað um hann og að síðustu sig meðkendi með fleira, að hann hefði gjört einn galdrastaf í sinni hendi og handsalað mjer svo galdurinn. Nú sem eg þetta fornam, vissi eg ekki hvað jeg skyldi gjöra, kom mjer þó í hug að núa höndinni við kirkjubríkina þar sem jeg stóð, hvað eg og gjörði þangað til sviðinn minkaði.

Nokkrum dögum þar eftir fann eg vanmátt í samri minni hægri hendi með nokkrum verk um úlfliðinn, og stundum listi [svo] verknum utantil upp eftir handleggnum, svo eg varð nær handlama, svo eg varð að mata míg með vínstri hendí, svo sem mínu heimafólki varð vitanlegt. En Guð gaf að sá veikleiki leið burt smámsaman.

Veikleiki prests kann að vera helber ímyndun, sjálfssefjun sprottin af ótta eða þá sjúklegur uppspuni tengdur ágírnd og valdafíkn. Slík skýring liggur í augum uppi. Ekki má þö einfalda reynslu séra Jóns um of því að hafa verður í huga að galdraathöfnin sem slík hafði áhrif að mati fólks, hún gat framkallað atburðarás í efnisheiminum. Þetta kann að þykja fráleitt þar eð menn hafa vanist því að gera skýran greinarmun á tákni og veruleika, en það skýrir af hverju séra Jón var tekinn trúanlegur þó að sjúkleiki hans ætti sér "eðlilega" ástæðu; táknið var jafn raunverulegt og sýnilegur heímur að mati fólks. Það flækir enn málið að um galdrastaf var að ræða; Jón yngri ætlaði sér að vinna presti mein með galdrabraski sínu og hafði erindi sem erfiði. Það er því ekki víst að læknisfræði nútímans geti skýrt til fulls það sem átti sér stað. Hér er við hæfi að taka dæmi úr annarri átt til samanburðar. Seint á fjórða áratug þessarar aldar átti sér stað fróðlegt samtal á milli mannfræðingsins J. van Baals og töfralæknis nokkurs á syðri hluta Nýju-Gíneu. Maður þessi sýndi van Baal steinhnullung er hann kvaðst hafa dregið úr kviði sjúks sonar síns með nuddi, en skömmu síðar batnaði drengnum. Það er augljóst, ritar van Baal, að maðurinn hafði haft steininn á sér og "sært" hann fram á réttu augnabliki. En þó að bent væri á það var það til einskis. Maðurinn trúði á frásögn sína ásamt öllum viðstöddum, steinninn hafði hrokkið úr kvið drengsins. Mannfræðingurinn undraðist þetta að vonum því að trú fólksins stangaðist á við heilbrigða skynsemi; hvers vegna kaus það fremur skugga hlutarins en hlutinn sjálfan? Eftir áralanga íhugun komst hann loks að niðurstöðu: Það sem töfralæknirinn hafði gert fólst í því sem hann sagðist hafa sagt meðan á lækningunni stóð, orðræða hans fól í sér veruleika sem ekki er hægt að skilja frá því sem gerðist. Að mati van Baals snérist allt um formúlu sem söngluð var yfir sjúklingnum; hún var lykill að leyndardóminum. Hið fáránlega tengdist því að fólk neitaði að greina á milli orðs og verknaðar.

Sé reynslusaga séra Jóns lesin kemur upp samskonar vandi. Hvernig stendur á því að menn leggja táknræna athöfn að jöfnu við líkamlegt ferli og lýsa henni á þann hátt, hvernig eru þessi tengsl hugsuð? Enn má leita fanga hjá van Baal, en rannsókn hans leiddi í ljós að galdrar Gíneumanna byggjast að jafnaði á goðfræðilegu samhengi; galdraþulur þeirra fela oft í sér vísun til goðveru eða goðsagnar. Hið sama kemur í ljós þegar hugað er að galdrastaf Jóns yngra. Í brennudómi 9. apríl 1656 er meðkenning hans sett fram, hverja "hann staðfesti bæði fyrir og eftir dæmdan eið unninn". Þar er að finna eftirfarandi játningu undir níunda lið: "Viðgengur hann, að hann hafi staf ristið í lófa sjer (hvern hans faðir Fjölnir kallaði) áður en í kirkjunni handaband við prestinn hafði, hvar af presturinn lófasviðann fjekk". Fjölnir er eitt af auknefnum Óðins eins og kunnugt er, og getur merkt "hinn fjölvísi" eða "hinn galdrafróði".

Í riti sínu Character bestiae (Kennimark kölska) sem ritað var 1674 andmælir séra Páll Björnsson (1621-1706) þeirri skoðun að galdrar séu missýning ein, illusion og præstigia. Eða sýna merkin ekki verkin, spyr prestur? Myrðast ekki margar saklausar manneskjur og kveljast af djöflum þeim sem galdramenn senda til að gera alla ólukku? Nei, djöflalærdómur er hvorki heilaspuni né blekking, heldur rammur veruleiki sem ógnar heilsu og hamingju manna. Á þessum tímum er alltof algengt, segir séra Páll, að menn hafi vistráðið Djöfulinn hjá sér með "skáldskap, rúnum, ristingum eða öðrum cerimonium", og gerir hann það sem þeir skipa honum, "þó helzt morð og manndráp auk annarrar tjónkunar bæði á sjó og landi".

Séra Páll byrjar rit sitt gegn göldrum með skilgreiningu á eðli og sögu rúna enda voru þær mikið notaðar í "leyndri kunnáttu" um hans tíð eins og síðar getur. Hann dregur hugtakið "rún" af saxneskri glósu, "rýne" eða "gerýne" sem merkir hulinn hlut eða leyndardóm. Síðan tengir hann það við "heimuglegt hvískur" og gerir skoðun Spelmanusar (1564-1641) að sinni, en hann taldi að gamlir danskir og gotlenskir bókstafir hefðu verið kallaðir rúnir "af því þeir voru leyndardómum hentugir og huldir líka sem prestanna í Egyptalandi". Að mati séra Páls leikur enginn vafi á að rúnir hafi áður fyrr verið notaðar til að rita og rista "náttúrulegra hluta speki (og) kappanna afreksverk á bókfell og stein"; hins vegar komst sori í blóðið með tímanum.

Af þessu og öðru, er hér að hnígur, sýnist, að rúnir hafi verið tvenns lags. Hinar fyrri sem almenn stafagjörð til að auglýsa hugarins þanka og frægðarverk að letursetja, hinar síðari til galdra og fjölkyngis brúkunar, hvörjum þeir af djöflinum yfirstignir tillögðu þann kraft, að með þeim gætu þeir óvini drepið, ólm dýr bundið og stöðvað, óveðrum á hleypt, mennina gjört afsinna.

Að því búnu vitnar séra Páll í Hávamál þar sem taldar eru upp 18 tegundir af galdrarúnum; fimbulþulur til setti, guðir eða djöflar formeruðu, Oðinn risti eða reit, segir prestur. Hér er komið að grundvallarvandamáli: Eiga galdrarúnir sér sjálfstæðan uppruna eða er sama stafagerð á þeim og almennum rúnum, er sama form á hvorutveggja í upphafi? Sé hið síðara rétt hafa galdramenn notað rúnirnar með sama hætti og egypskir prestar brúkuðu stafróf sitt til galdurs og gjörninga. Arngrímur Jónsson lærði (1568-1648) hefur hallast að þessari skoðun ef marka má séra Pál. Hann hafnar þó ekki með öllu seinni kostinum, að um mótlíkan leturshátt sé að ræða. Menn hafa ekki gömlu stafina til samanburðar við galdratákn seinni tíma, segir hann, en "svo sýnist, að þessir stafir séu líkari figuris hieroglyphicis egypskra en nokkurri stafagjörð".

Hvað sem túlkun séra Páls líður hafa galdratákn 17. aldar tengst rúnastafrófinu á beinan og óbeinan hátt. Það er ekki aðeins formleg fyrirmynd heldur lykill að merkingu margra þeirra. Af þeim sökum er nauðsynlegt að hyggja að gerð rúnanna áður en lengra er haldið. Í eldri gerð rúnastafrófsins sem rakin hefur verið aftur til 2. og 3. aldar e.Kr. eru 24 stafir sem raðað er með allt öðrum hætti en latneska og gríska stafrófinu. Nokkru munar um einstaka stafi en yfirleitt er rúnaletrið á þessa leið:

Þetta rúnakerfi var notað fram á 8. öld, en þá kom upp nýtt stafróf runnið af hinu eldra, og voru í því 16 stafir. Til eru ýmsar tegundir af þessu stafrófi, dönsk gerð, sænsk-norsk gerð o.fl. Allmikill mismunur er um ýmsa stafi eins og sjá má ef danskar rúnir eru bornar saman við norskar rúnir:"

Eins og sjá má eru þessar rúnir ekki nákvæm hljóðtákn. Þannig getur u-rúnin merkt u, ú, v, o, ó og i-rúnin i, í, e, é; b-rúnin merkir bæði b og p, og k-rúnin k, g og ng. Þegar á leið tóku menn að greina hljóðgildi rúnanna í sundur með því að taka upp "stungnar" rúnir. Þá vísar k-rúnin á k, en stungin k-rún (þ.e. k-rún með depli í) er g; eins var farið með i og e.

Allar rúnirnar báru sérstök nöfn sem hafa fylgt þeim aftan úr forneskju, kannski frá upphafi. Sex þær fyrstu hétu t.d. Fehu, Uruz, Thurisaz, Ansuz, Raidho og Kaunaz, en á Íslandi urðu þessi heiti að Fé, Úr, Þurs, Óss, Reið og Kaun. Sum nafnanna féllu í gleymsku með rúnum sem hurfu, en flestar hinna héldu heitum sínum. Í nokkrum tilfellum breyttu þær þó um nafn eða merkingu. Þannig merkir Úr járngjall eða úrkomu á meðan Uruz vísar á uxa. Þriðja rúnin var í öndverðu höfð um nefkveðið a og merkti ás eða goð, en seinna tengdist hún ó og var nefnd Oss (ós, mynni). Ymsar heimildir eru til um þessi nöfn, en þeirra merkastar eru þrjú kvæði frá seinni hluta miðalda, engilsaxneskt, norskt og íslenskt. Það engilsaxneska er rakið til loka 10. aldar en getur verið mun eldra, frá 8. eða 9. öld. Norska kvæðið er aftur á móti frá lokum 12. aldar eða upphafi hinnar þrettándu, og er náskylt því íslenska sem sennilega er frá 15. öld. Í handritum er það nefnt Þrídeilur af því að þrjú vísuorð eru um hverja rún. Ekkert er vitað með vissu um val einstakra rúnastafa í upphafi, en leiða má gild rök að því að þau eigi sér goðfræðilega fyrirmynd, og lúti að goðmögnum eða vættum.

Því hefur verið haldið fram að rúnakvæðin séu ekki annað en rímaðar minnisgreinar, snauðar að djúphygli eða merkingu. Það er þó afar ósennilegt því að hér virðist vera um ævaforna hefð að ræða. Kvæðin búa að öllum líkindum yfir fornri vitneskju þó að erfitt sé að ráða í hana nú á dögum. Kannski hafa þau átt að hjálpa rúnameisturum við að hugfesta ákveðna merkingu er þeir unnu að göldrum sínum; kannski fela þau í sér dulmál eða túlkun á launhelgum einstakra rúna. Það er öllu líklegra en að um einfalda orðaleiki sé að ræða.

Venja var að skipta rúnunum í þrjá flokka er nefndust ættir. Var hver þeirra nefnd eftir fyrstu rún ættarinnar, þó þannig,að sú fyrsta var kölluð Freysætt, en hinar Hagalsætt og Týsætt. I eldra rúnastafrófinu voru átta rúnir í ætt, en í hinu yngra var jöfn skipting útilokuð. Hafði þá fyrsta ættin sex stafi en hinar fimm hvor. Hver rún hafði tvenns konar tölugildi í þessu kerfi, ættartölu og stöðutölu. Var farið eftir ætt og stöðu innan ættar, en ættirnar voru ýmist taldar að ofan eða neðan. Þannig gat Þursrúnin ýmist verið þriðja rún fyrstu ættar (3:1) eða þriðja rún þriðju ættar (3:3), svo dæmi sé tekið. Þessi tölugildi lágu galdrarúnum til grundvallar eins og seinna getur.l4

Galdramál 17. aldar sýna að þekking manna á rúnum hefur varðveist þrátt fyrir andróður kirkjunnar. Þannig má finna rúnatákn og rúnastafróf í handritum og á gripum frá miðöldum. Gott dæmi um það er snældusnúður frá 14. öld sem geymdur er á Þjóðminjasafni, en á honum er rúnaáletrun sem felur í sér nafn Maríu og rúnastafrófið gamla: mariafuþorkhniastbmly. Form rúnanna bendir til að snúðurinn hafi verið fluttur til landsins frá Grænlandi:

Hér má glöggt sjá samruna heiðni og kristni því að með Maríu er án efa átt við Maríu mey, og rúnaröðin hefur verið hugsuð sem stafrófsgaldur. Enn má nefna brýnslustein sem einnig er geymdur í Þjóðminjasafni. Áletrunin er brotakennd en samanstendur af ellefu síðustu táknum rúnastafrófsins: (k)hniastbmly. Sennilega hefur rúnaröðin verið rist í galdraskyni því að ekki er fylgt niðurröðun latneska stafrófsins l-m heldur er gamla röðin varðveitt m-1:

Það er næsta víst að menn hafa iðkað rúnagaldra hérlendis frá upphafi byggðar fram á 17. öld. Rúnakvæðin eru til marks um að táknheimur rúnanna hefur ekki gleymst auk þess sem gripir, legsteinar og handrit sýna að tæknin hefur haldist við. Skipunarbréf Páls erkibiskups í Niðarósi 1334, 1342 og 1346 benda ennfremur til að rúnir hafi um það leyti verið hafðar til galdraiðkana, en í þeim er mönnum fyrirboðið að fara með lyf, rúnir, galdra og hindurvitni að viðlögðu guðs banni. Kirkjan virðist þó ekki hafa barist af alefli gegn rúnum fyrr en eftir siðaskipti. Telja má að Kýraugastaðasamþykkt Odds biskups Einarssonar árið 1592 hafi markað tímamót í þessu efni, en þar eru kukl, töfrar, rúnir og særingar lögð að jöfnu.

Eins og áður getur hófst brennutíð hér á landi árið 1625 með aftöku Jóns Rögnvaldssonar, en fáein rúnablöð urðu honum að falli. Þar með hófst skelfilegt tímabil fyrir rúnafróða menn því að þekking þeirra var nú lögð að jöfnu við djöflalærdóm og fjandavillu. Stórhættulegt var að leggja sig eftir fornum fræðum, hvað þá að eiga rúnablöð eða bækur, en slíkt bauð heim galdragrun og hörðum dauða í eldi. Bréfaskipti danska rúnafræðingsins Ole Worms (1588-1654) við íslenska menntamenn á fyrri hluta aldarinnar eru mikilsverð heimild um þetta ástand. Þar kemur fram að vinir Worms, séra Magnús Ólafsson í Laufási (1573-1636) og Arngrímur Jónsson lærði, mættu tregðu og tómlæti er þeir spurðust fyrir um rúnir hjá fróðum mönnum. Kvartar Arngrímur undan því í bréfi til Worms árið 1627 að menn vilji ekki trúa honum né öðrum fyrir leyndardómum sínum. Samt var hann þess fullviss að enn væru margir færir um að lesa og skrifa rúnir. Séra Magnús hafði svipaða sögu að segja, en í bréfi árið 1630 kemur fram að hann hafði leitað til margra um upplýsingar án árangurs. Einn er þó eftir, skrifar hann, sem er fróðastur allra um rúnir. Hafði hann verið borinn galdrasökum á alþingi um sumarið, flúið og látið sig hverfa. Kveðst Magnús annars hafa ráðfært sig við hann. Lítill vafi leikur á því að hér er átt við Jón Guðmundsson lærða þótt nafns hans sé ekki getið. Að vísu gekk dómur ekki um mál Jóns fyrr en sumarið eftir, 1631, en líklegt er að þeim hafi verið hreyft á alþingi þetta sumar. Þeir Magnús sáust hins vegar aldrei þó að Jón kæmi að Laufási á ferðum sínum um landið, en þar voru þá enn geymd rit frá tímum séra Þorkels Guðbjartssonar.

Rúnafróðir menn höfðu gilda ástæðu til að halda þekkingu sinni leyndri. Þeim mun merkilegri er frásögn sem höfð er eftir rúnafróðum öldungi frá fyrri helmingi aldarinnar. Hana er að finna í bréfi Brynjólfs biskups Sveinssonar til Worms, 13. júlí 1648, og er rakin til Jóns Bjarnarsonar, prests til Presthóla í Þingeyjarsýslu, skálds og lærdómsmanns. Jón þessi var gamall orðinn þegar Brynjólfur ræddi við hann og löngu látinn þegar bréfið var skrifað. Má geta þess að sonur hans, Illugi Jónsson prestur að Kálfafelli á Síðu, var borinn galdrasökum árið 1628 og flæktist í því máli lengi án þess að fá fulla uppreisn. Er hann talinn einn af rammari galdramönnum í þjóðsögnum. Frásögn séra Jóns ber því órækt vitni að aldagömul rúnaþekking var enn við lýði í byrjun 17. aldar. Þó að hún kunni að vera lituð af persónulegum hugmyndum öldungsins (biskupsins?) þá felur hún í sér mikilsverða vitneskju. Þannig leiðir hún í ljós að menn hafa kallað venjulega, rúnastafi "bókrúnir" til aðgreiningar frá "mysticas runas" þ.e. galdrarúnum.

Að mati Björns M. Ólsens á þessi aðgreining sér undirstöðu í raunverulegri hefð. Hugtakið "bókrúnir", segir hann, er ættað frá tímabili er menn skrifuðu rúnabækur, þ.e. fyrra helmingi 12. aldar. Sú staðreynd að engin rúnahandrit hafa varðveist afsannar ekki þessa tilgátu að mati Björns. Þess ber að gæta, segir hann, að engin frumhandrit eru til af verkum sem rekja má aftur fyrir 13. öld, skriflegar minjar virðast hafa týnst með öllu. Björn telur að hugtakið "skrá" hafi náð yfir rúnarit á þessum tíma. Þau voru vettvangur þjóðlegrar ritsköpunar að hans dómi andstætt "bókum", þ.e. helgiritum latínunnar; málstafir rúnanna mynduðu andstæðu við bókstafi latínunnar. Þessi mismunur féll í gleymsku að mati Björns þegar latneska stafrófið komst til fullra áhrifa og þrengdi rúnum af sviði ritmálsins; þá runnu hugtök "bókar" og "skrár" saman, hið fyrra tók að merkja rúnarit sem enn voru í umferð. Það er því eðlilegt, segir Björn, að stafróf þessara bóka sé kallað "bókrúnir" til aðgreiningar frá leynilegum galdrarúnum sem oftast voru ristar í tré.

Björn telur að rúnaritin fornu hafi varðveist fram eftir öldum þó að latínustafrófið ryddi rúnum smám saman úr vegi. Frásögn séra Jóns sýnir, segir Björn, að menn hafa munað þessi rit í byrjun 17. aldar; kannski voru einhver þeirra ennþá í umferð um það leyti. En hvað varð um þessi rit, spyr Björn; hvernig stendur á því að ekkert þeirra varðveittist til lengdar? Skýringin er augljós að hans dómi. Í fyrsta lagi er hinu forna hættara við að glatast en því sem nýrra er. I öðru lagi gátu sífellt færri lesið þessi rit, og því var eðlilegt að þeim væri varpað í glatkistuna. Höfuðástæðan var þó mótstaða kirkjunnar. Eigendur forneskjulegra rita urðu annað hvort að fela bækur sínar eða eyðileggja þær. Allt skýrir þetta, segir Björn, af hverju engin handrit hafa varðveist frá elstu tímum íslenskrar ritsköpunar.

Fræðimenn hafa dregið í efa að notkun rúnaleturs hafi verið með líkum hætti og Björn M. Ólsen hélt fram, enda eru sum rök hans umdeilanleg. Sé kenning hans á hinn bóginn rétt verður rúnaþekking 17. aldar skiljanlegri en ella. Þá hefur samhengið haldist óslitið frá landnámstíð til brennualdar. Raunar heldur séra Páll í Selárdal fram svipaðri skoðun og Björn í riti sínu gegn göldrum, 1674, en þar er staðhæft að rúnir hafi áður fyrr verið notaðar til að skrá þanka hugarins og afreksverk kappanna. Sömu skoðun er að finna í Samantektum Jóns lærða, 1641, en þar er því haldið fram að fjölmargar "æsabækur" hafi verið til fyrir tíð Snorra Sturlusonar auk þess sem ýmis rúnaletur og stafróf hafi fylgt gömlum handritum: "Til skilnings og undirstöðu þeirra ungum læridrengjum þá hafa þau gömlu skáld látið fullri eddu svo sem nokkur Alphabet, hringa og töblur fylgja með margbrotnum málsemdum, lærdómum og rissháttum, einnig skálda rúna og bókrúna; þá eina eddu sá eg í æsku minni og síðan ekki". Björn Jónsson frá Skarðsá er sömu skoðunar í riti sínu Nokkuð lítið samtak um rúnir, 1642. Í þriðja kapítula er fjallað um letur Ása eða Asíumanna, og segir þar meðal annars:

Þessu næst er um það að tala, með hvörju letri þeir muni hafa fram sett sínar frásagnir, eður hvörjar stafamyndir þá muni gengið hafa. Og að eg segi fyrir mig, minn skilning þar um, eftir [því] sem eg hefi framast fornumið og skynjað, þá virðist mér það verið hafa það letur er menn hafa alla tíma kallað rúnir, og held eg það eitt með öðru vitni hér til að letur það hefur tungunni fylgt, að þetta orð rúnir er norskt orð og danskrar tungu atkvæða, sem og það annað merki hér til að þetta letur sést á klettum og legsteinum þeirra gömlu kónga og yfirmanna um Danmerkur og Noregs ríki, hvað þeir mundu ei hafa gjört, að hafa þar til annarlegt letur heldur en sitt daglega móðurmálsrit og stafagjörð.

Þetta hefur sennilega verið almenn söguskoðun á 17. öld; Asíumenn (æsir) eiga að hafa flutt rúnaletrið með sér til Norðurlanda og skráð með því kvæði sín og frásagnir á bækur. "Bókrúnir: þær á bækur eru ritnar", segir Björn. Á hitt ber að líta að séra Magnús í Laufási og Arngrímur lærði könnuðust ekki við rit af þessu tagi. Séra Magnús átti þannig enga rúnabók þrátt fyrir merkilegt bókasafn í Laufási. Þar að auki þarf ekki að gera ráð fyrir samfelldri rithefð til að skýra rúnaþekkingu 17. aldar; hún gat hafa borist frá kynslóð til kynslóðar í munnlegri geymd. Hér er því við hæfi að fullyrða ekkert.

Ekki er hægt að skilja stöðu rúna á 17. öld án þess að hafa táknfræðileg átök þessa tíma í huga. Íslenskir djöflafræðingar áttu í höggi við djúpstæða hugmyndahefð sem takmarkaði áhrif kennimanna; trú almennings á mátt orða og stafa var ósamrýmanleg einveldiskröfu kirkjunnar. Þetta var m.ö.o. barátta um tungumálið, uppsprettu valds og þekkingar. Hið félagslega sjónarmið kemur stöku sinnum fram í ritum djöflafræðinga, t.d. hjá séra Guðmundi Einarssyni, 1627. Að dómi hans er stafróf galdramanna djöfullegt að uppruna: "...hann fær í hendur sínum þénurum heimulega og í leyni töfra- og galdrastafi. Af hverjum drekans umbúningi hans Sataniani klerkar (jafnskjótt þeir ganga í þess konar þjónustu) fá af heimulegri og hulinni konst stórt afhald og myndugleika hjá vitgrönnum mönnum, öngvu síður (ef ei öllu meir) en guðs kennimenn fá af opinberum kenningum síns herra". Séra Guðmundur trúði fastlega á krafta galdramannsins, að hann gæti framkvæmt óguðlega hluti með stöfum sínum.

Ekki verður annað séð en að rúnir hafi nær eingöngu verið notaðar í galdraskyni á 17. öld. Greinarmunur bókrúna og galdrarúna - hafi hann verið nokkur - máðist því út í reynd; rúnastafrófið tilheyrði nú tungumáli galdramannsins líkt og galdrastafir sem oft voru dregnir af rúnum og bandrúnum. Lýsing séra Sigurðar Torfasonar, 1655, á því við um hvorttveggja:

Sjálfir stafirnir eru ekkert annað en bersnautt heimskuklór og krábull flestra af þessum Belíals börnum, sérdeilis hér á Íslandi, og er undarlegt, hverninn að djöfullinn spilar fyrir manninum, svo að hann treystir og trúir upp á þess konar krábull og ónýtt klór, og vitur og skynsöm guðs börn kunna ekki nóglega að undrast, með hverjum ímyndum, að maður getur trúað svo heimskufullu klóri, enda brúka það annað hvort ekki nema heimskar kindur, þær sem öllu geta trúað, þessu í dag og hinu á morgun, og eru svo sem af vindi skekinn reyr eður þeir, sem af djöflinum eru aldeilis besetnir, hverra öll skilningarvit hann hefir inn tekið sér til íbúðar og bústaðar, því þeir menn, sem vitið hafa, geta ekki, þótt aldrei vildu þeir svo gjarna, trúað, að nokkuð svoddan hrafnaklór kunni neitt að verka eða nokkurn hlut af stað koma.

Að mati séra Sigurðar búa stafirnir sjálfir ekki yfir eðlislægu galdramagni heldur eru þeir innblásnir djöfullegum anda; sá sem trúir því og treystir að rúnir verki af sjálfum sér lokkar Djöfulinn upp á sig. Daði Jónsson orðar svipaða hugsun á eftirfarandi hátt 1670:

Augustinus: De civitate dei, lib. 10: Satt er það, að náttúrulegir hlutir þiggja sinn kraft af himinteiknum, en þær myndir, sem með höndum gjörast, öðlast engan kraft af handa gjörningum. En ef sýnist þær hafi nokkra verkun, þá skeður það af tilhlutun djöfulsins, sem þannig leikur við mennina. Því öðlast þessir characteres nokkurn kraft, að þeir eru merki djöfulsins á hverja helzt materíu þeir verða stimplaðir, hvað séð verður af formálum er þar með fylgja, í hvörjum sáttmáli og gjörningur gjörist við djöfulinn. Card.: Lib. 18, De subtil. Þessir eru þeir characteres upphugsaðir af fólskum huga, hverra kraftur enginn er. En ef nokkur sést, þá er það af sambandi við djöfulinn, því hver kunni þetta upp að finna nema djöfullinn.

Þessi djöflafræði kom íslensku galdrafólki í opna skjöldu enda féll hún ekki að rótgrónum hugmyndum um mátt tungumálsins. Eitthvað hefur því borið á opinskáu andófi, samanber ummæli séra Páls í Selárdal, 1674 - "margir eru þeir af þessum rammrúnamönnum, er meina sig engan djöful þar til brúka". Hrekur hann það með fjölmörgum tilvitnunum sem koma málinu lítið við. Daði Jónsson er öllu fræðilegri í ritgerð sinni: "En ef töfr[ar]arnir segjast brúka náttúrulega hluti, characteribus, fígures, gróf orð, en hafa andstyggð á öllu sambandi djöfla, þá er það á móti Aristóteleusi og öllum vísindamönnum, að nokkur kraftur sé í fígúrum, bókstöfum eða characteribus". Af þeim sökum eru galdrastafir "eiginlegt djöfla sakramenti", segir Daði, þó að fullyrt sé að "guðirnir elski fígúrurnar, og að þeir verði ginntir í vígðar fígúrur! "

Séu hugmyndir íslenskra djöflafræðinga bornar saman kemur nokkur munur í ljós. Í upphafi aldarinnar setur Arngrímur lærði fram þá tilgátu að galdramenn hafi af eigin rammleik spillt gömlum rúnum með strikum og punktum "af sjálfum sér upphugsuðum og trúuðum".37 Á áttunda áratugnum er því hins vegar haldið fram að um "merki djöfulsins" sé að ræða; hver kunni þetta upp að finna nema Djöfullinn, skrifar Daði. Þetta viðhorf kemur raunar þegar fram árið 1627 hjá séra Guðmundi Einarssyni. Það "gengur í allan máta fram yfir fornupt og heila allra þeirra sem í Christi skóla ganga eða nokkurn tíma gengið hafa, að gjöra þvílíka stafi..." Prestur vill því kenna guði þessarar veraldar, Djöflinum, um tilbúning þeirra eða "inventum". Í því sambandi vitnar hann til Forn-Egypta, en þeim þótti ólíklegt að heili manna hefði fundið upp bókstafi og skrifarakúnst. Sögðu þeir að guðinn Mercurius Trismegistus hefði kennt mönnum að skrifa "með þvílíkum bókstöfum, sem myndaðir væri eftir ferfættum dýrum og kvistóttum trjám". Hið sama má með samlíkingu segja um galdrastafi, segir séra Guðmundur.

Ein hugmynd býður annarri heim. Séu rúnir og galdrastafir af djöfullegum uppruna hlýtur að vera hægt að ginna djöfla í þau með ákveðnum aðferðum. Daði Jónsson hafnar þessum möguleika, djöflar ginna menn en ekki öfugt að hans dómi. Rit séra Páls í Selárdal sýnir hins vegar að þessi skoðun hefur þekkst hér á landi. Þannig er bæði vitnað í Brynjólf biskup og íslenskan galdramann þess efnis:

M[eistari] Brynjólfur segir, að með því þeir [galdramenn] meint hafi mikið framkvæmdaafl fylgja þeim leturshætti [ramm- eða svartrúnum], þá hafa þeir sérhvörn character sérhvörjum djöfli eignað eftir því þeir trúðu, að hvör andi væri fyrir þeirri og þeirri framkvæmd. Sumir halda aðrar almennar rúnir verið hafa og aðrar töfrarúnir, þó af almennum dregnar. Svo mælti nýlega einn íslenzkur galdramaður, að sérhvör af þeim 12 djöfulsins postulum ætti sinn eigin galdrastaf, sem héti sama nafni og árinn. En hvört þessir stafir séu á nokkru líkir þeim gömlu characteribus er ei auðdæmt, því þótt nógu margir sjáist nú á þessum dögum á þeim galdrablöðum, sem fyrirfinnast hjá töfrurum og í ljós koma, þá hafa menn ei þá gömlu saman að bera. [...] Þá sagði hann, að upp á níu máta yrði hvörn árastaf að læra, skyldi rétt numið vera.

Þessi frásögn bendir til að kabbalískir galdrar hafi haft nokkur áhrif hérlendis eins og komið verður að síðar. Hér skiptir vilji galdramannsins mestu máli; hann kallar til sín ára og lætur hann framkvæma verkið. Á öðrum stað hefur séra Páll það eftir íslenskum galdramanni að reyna eigi fyrst á hundi, en síðan megi senda djöfulinn hvert sem er.40

Ritgerðir íslenskra djöflafræðinga einkennast af óvissu og mótsögnum. Þeir þekkja ekki andstæðing sinn og slá um sig með gífuryrðum, enda er táknheimur galdramanna sem dimmur frumskógur í þeirra augum, alsettur feiknstöfum og eldibröndum; eilíf fortöpun beið þess sem hætti sér inn í hann. Þessir fræðimenn gátu hvorki skilið hugarfar né táknmál þeirra sem fengust við galdra. Ekki bætti úr skák að fjölmargar tegundir launrúna voru í umferð. Hér var því um gagnkvæma útilokun að ræða, hvortveggi vildi halda þekkingu sinni leyndri fyrir hinum. Nokkrar heimildir hafa þó varðveist um þessi dulmálsletur. Þannig getur séra Guðmundur Einarsson um ýmsar rúnategundir eða leturshætti sem galdramenn hafi brúkað: Þursrúnir, hjálmrúnir, kvistrúnir, hnakkrúnir, enskrúnir, einhverfinga hægri, einhverfinga vinstri, nauðarætt öfuga, ísætt rétt fram, málrúnir, hálfdeilur, hemlur, miðhemlur, stafkarlaletur og Karla-Magnúsletur. Allar þessar leturgerðir fela í sér djöfullega villu að mati séra Guðmundar.

Ljóst er að þessar rúnategundir hafa þekkst á miðöldum því að í handriti frá því um 1500 eru taldar upp rúnir af svipuðum toga. Þar er minnst á grænlensku rúnar, mannrúnar, haugrúnar, belgrúnar, fiskrúnar, svínrúnar, gandrúnar, ísrúnar, tjaldrúnar, skjaldrúnar, pálmrúnar, stálrúnar, skiprúnar, beinrúnar og knífrúnar. Hér samsvarar hvert rúnanafn fimm táknum, stundum þó þremur, og öll lúta þau sama kerfi. Hver rún hefur einn höfuðstaf (einu sinni tvo) eða fígúru með þremur kvistum að framan en 1-5 kvistum að aftan. Segir þá tala kvistanna að framan til um tölu ættarinnar en tala kvista að aftan sýnir hvar rúnin er innan hennar. Sumar þessara rúna líkjast nöfnum sínum, knífrúnir hafa hnífsform og skipsrúnir skipsform, en grundvallarreglan er ætíð hin sama. Tjaldrúnahópurinn lítur svona út:

Launrúnir 17. aldar hafa oftast nær verið byggðar á þessu kerfi sem einnig mótaði gerð galdrastafa. Í sumum þeirra var þó höfuðstafnum sleppt en í stað kvista höfð merki sem voru endurtekin svo að segði til um ætt og stað innan ættar. Til er heimild um annars konar dulmálsletur í bréfi séra Magnúsar í Laufási til Worms, 4. september 1630, en það hefur að geyma merkilega letraskrá með skýringum: 1. Almenningar (þ.e. óbreytt latínustafróf); 2. haugbúaletur (er einnig kallast öfugletur hið minna); 3. öfugletur hið meira; 4. springletur; 5. villuletur; 6. rammvillingar; 7. málrúnar (þ.e. venjulegt rúnaletur); 8. torkenningar (letur skælt að nokkru úr rúnum). Af þessum leturtegundum eru tvær með rúnaletri en sex með latínustafrófi, og er þá merkingu einstakra stafa breytt með ýmsum hætti. Slík stafróf koma fyrir í handriti frá 14. öld og voru seinna meir nefnd Íraletur. Í bréfi séra Magnúsar eru þessar leturgerðir dregnar upp svo sem hér sést:

Í haugbúaletri, öfugletri hinu meira og springletri er merkingu einstakra stafa hnikað til á skipulegan hátt; b er sett fyrir a, c fyrir a o.s.frv Ákveðnu kerfi er þannig haldið við. Villuletur og rammvillingar fela hins vegar í sér fullkominn rugling stafrófsins. Það er því skiljanlegt að margir hafi fyllst óhug gagnvart þessum dulmálsletrum. Hér var verið að grafa undan heilögu skipulagi; óreiða stafanna fól í sér röskun eða skemmd, jafnvel niðurrif og eyðileggingu.

Rúnafræði Björns Jónssonar á Skarðsá, 1642, býr yfir miklum upplýsingum um framangreinda stafagerð. Í 6. kapítula hennar er fjallað um nöfn einstakra rúnastafa í all löngu máli, og telur Björn að þau séu með þrennu móti. Í fyrsta lagi eru nöfnin dregin af myndum einstakra stafa; í annan máta eru nokkur þeirra tekin af landi eða héraði þar sem stafirnir hafa tíðkast; og í þriðja lagi er rúnum gefið nafn af "þeim gjörningum er þær skyldu framkvæma". Síðan fjallar Björn um hverja aðferð fyrir sig, og byrjar á þrídeilum. Málrúnir fengu nafn sitt, segir hann, af því að skáldskaparlistin gerir mikið mál úr nöfnum þeirra og leggur þau margfaldlega út. Skiptir hann þeim í þrjár ættir eða erfðir eins og áður er sýnt; Fé, Úr, Þurs, Ós, Reið og Kaun mynda fyrstu ætt, Hagall, Nauð, Ís, Ár og Sól aðra, en Týr, Bjarkan, Maður, Lögur og Ýr þá þriðju. Þessi þrídeilda kvíslan veldur því að málrúnir eru nefndar þrídeilur, segir Björn, auk þess sem þær hafa yfirleitt þrjár merkingar hver um sig. Þannig er Fé frænda rógur, firða gaman og grafseiðis gata, en Þurs kvenna kvöl, kletta búi og varðrúnar ver. Hér kemur skýrt fram að rúnakvæði miðalda hafa verið vel þekkt um miðja 17. öld: "Þessar aðrar þrídeilur, eða þrídeilna merkingar, er ei þörf hér inn að setja, því þær eru af flestum kunnugar". Stafanöfnin hafa enn fleiri merkingar hér á landi, segir Björn. Þannig er talað um fimmdeilur, sjödeilur, tólfdeilur og átjándeilur, "hvörjar allar skylt þykir að kunna, þeim er skáld vilja heita, og nokkurt lof af sinni bragsnilld fá; því þessar merkingar þéna mest til þess að binda dulið nöfn manna". Með þessu er átt við að setja megi fimm, sjö, tólf eða átján heiti eða kenningar í stað einstakra rúnanafna. Þannig var hægt að tákna Þursrúnina með nöfnum Ýmis, Hrungnis og annarra jötna svo dæmi sé tekið.

Því næst víkur Björn að því hvernig setja á niður og mynda einstakar þrídeilur, en dregur fyrst upp eftirfylgjandi mynd til sýnis:

Hér er fylgt sama kerfi og við gerð tjaldrúna; hver rún hefur tvenns konar tölugildi, ættartölu og stöðutölu. Björn skýrir þetta kerfi út á eftirfarandi hátt:

Hvör sem hér um meira vill lesa þá skoði hann bókina Skáldu, en eftir þessum myndum málrúnanna sem svo þrískiptast eru geysimörg stafró[f] tekin, svo sem og þeirra nöfn allmargra standa í rúnabók þess virðlega doct. Olavs Worms ;6 en þó hafa fleiri þeirra myndir og nöfn fundist á Íslandi, sem eru alls 30, öll af þrídeilum tekin, í þeirri myndan að einn sé kvistur að neðra af Týrs ætt, en tveir af hagals ætt, en þrír af fé ætt; finnst það að nauðar ætt sé nefnd er flestir kenna nú við hagal. Og um þennan þrídeildan rúnafjölda kveður Sturlu son Snorri hinn fróði svo að í Háttalykli sínum, að eins sé dróttkveðinn háttur upphaf allra braga sem málrúnir fyrir öðrum rúnum séu.

Samkvæmt þessu hefur Björn kannast við 30 tegundir þrídeilna, en það eitt sýnir að mikil gróska hefur verið í rúnagerð á fyrri hluta 17. aldar. Sennilega hafa flestar þessara rúna verið afbrigði við dæmið að ofan, en ekki þó allar ef marka má sýnidæmi Björns:

Björn sýnir ekki fleiri myndir af rúnum sem teknar eru af þrídeilum. Hins vegar nefnir hann kisturúnir, belgrúnir og vængrúnir. Fleiri rúnategundir hafa nafn af myndun sinni þótt ekki séu þær dregnar af þrídeilum, segir Björn. Kallar hann þær slitrur og öfgar, "og enn aðrar, og margvíslega er þessum breytt og nefndar rúnirnar; síðan vefjur því þær eru margvíslega fléttaðar og vafðar". Hér minnist Björn á raddarstafi úr hálfdeilnu fyrnsku letri og klóletri sem einnig dregur nafn sitt af mynduninni. Onnur rúnaheiti eru tekin af nöfnum landa eða héraða, svo sem grænlenskar rúnir og upplenskar rúnir sem áður eru nefndar. Einnig má nefna Íraletur og haugbúaletur er byggjast á latínustafrófi eins og fyrr getur. Loks er nokkrum rúnategundum gefið nafn eftir verkun þeirra "eður því sem fyrir þær skyldi framkvæmast, svo sem helst má lesa og skilja á þeim dulmæltu ljóðum er Brynhildur Buðladóttir kveður fyrir Sigurð Fáfnisbana eftir það hún vaknaði af þeim þunga fasta svefni er Óðinn hafði hana með svæft".

Síðan rekur Björn rúnaheiti Sigurdrífumála og skýrir hvert þeirra eftir föngum, en segir að því búnu: "Einnig er ekki sá skilningur í þessum rúnalistum að sitt stafró[f] sé til hvörrar listar, að sigrúnar heita eitt, brimrúnir annað, heldur svo að til þessarar kunnáttu hvörrar um sig hafa þeir tíðkað ýmsra stafamyndir þeirra rúna sem nafn hafa af myndaninni". Hér leggur Björn áherslu á að þessar rúnategundir eigi sér grundvöll í rúnastafrófi fornmanna andstætt því sem séra Guðmundur Einarsson o.fl. töldu; þetta er kerfisbundin leturgerð að mati Björns. Í því samhengi setur hann fram athyglisverða tilgátu um uppruna og merkingu galdrastafa og galdrarúna. Menn hafa fyrr á öldum, segir hann, haft undir rúnaletrið vönduð orð, vers og vísur, svo kraftur alls þessa skyldi fylgjast að. Þeir hafa dregið alla rúnastafi eins orðs í eina mynd og búið til með því móti "stórar og margbrotnar stafamyndir, af hvörjum myndum nokkrum hefur verið nafn gefið, sem einn er heita skal Gapaldur, og annar Ginfaxi, en neina nokkrir í þær myndir sé saman dregin og tekin nöfn æsanna". Björn styður þessa tilgátu með vísun í fornar heimildir, s.s. frásögn Eglu af rúnalækningu Egils. Björn ritar:

En svo bar við ef ekki var rétt ristið eður meðfarið þá snerist það til annarlegrar verkunar svo sem í nefndu sögudæmi Egils Skalla-Grímssonar lesa má; þar maðurinn hugði mannrúnir vera skyldu að fá ástir konunnar fékk hún af því heilsubrigði, svo sem Egill vottar í háttarleyfisbrag sínum er hann kastaði fram um þetta efni [...]. Hér heldur Egill það hættumikið að rista rúnir og kunna ei vel, en vilja þó nokkuð með þeim framkvæma. Hann segist hafa séð á tálknsprotanum sem hann fann í sæng konunnar ristna tíu launstafi. Það hafa verið tíu orð, eitt orð leynt eður falið í hvörri stafsmynd, og ekki þó rétt sett svo önnur orð hafa orðið en hann hugði. Og lætur þetta dæmi svo áheyra að rúnir verki þá meira en trúin þess er reynir því það hefur trú þessa manns verið að hann mundi ástir konunnar geta fengið með þessu, en rúnir réðu meira eftir því sem orðin hljóðuðu og varð Egill að rista önnur rúnaorð og læknaði hana svo aftur. Egill hefur mikill verið í þessari rúnakúnst.

Túlkun Björns á frásögn Eglu er umdeilanleg því að stafir Egils mynda fremur rúnanöfn en "rúnaorð". Engu að síður er hugmynd hans um tengsl rúna og galdrastafa afar athyglisverð því að hún varpar ljósi á gerð fjölmargra tákna í Galdrabókinni. Þessi tengsl koma ekki aðeins fram í því að líkt sé eftir ákveðinni rún heldur er stuðst við tölugildi hennar. Þannig er talan 3:3 mjög algeng en hún vísar eins og kunnugt er til Þursrúnar. Hér er um eldforna aðferð að ræða eins og hringur nokkur frá því um 600 e.Kr., kenndur við Körlin, er til marks um, en hann ber táknið ásamt áletruninni. Seinni hlutinn er greinilega öfug ALU-formúla sem kemur fyrir á mörgum rúnaristum og merkir sennilega vernd eða hlíf. Sá fyrri felur hins vegar í sér bandrún þar sem a ( F ) og 1 ( f ) fléttast saman. Um leið getur hann verið launrún með tölugildið 1:2 er vísar á aðra rún fyrstu ættar, u-rúnina, en með því móti fæst önnur ALU-formúla. Stafir þeir sem Björn nefnir í riti sínu, Gapaldur og Ginfaxi, eru hugsaðir á svipaðan hátt, en þeir líta svona út:

Björn telur að nöfn heiðinna guða séu dregin saman í þessum stöfum, og virðist sú skoðun hafa fest rætur því að hún er tekin upp í þjóðsagnasafni Jóns Árnasonar. Það er þó sennilega misskilningur eins og stafirnir sjálfir eru til marks um; báðir tengjast þeir áðurnefndri tölvísi á næsta augljósan hátt. Þannig er þrítalan uppistaða Gapaldurs. Kvistirnir til vinstri geta táknað 3:6, þ.e. Kaun, eða þá 3:3/3 sem er tala Þursrúnar ef talið er að neðan en Mannsrúnar ef talið er ofan frá. Hið sama gildir um kvistina til hægri. Nafn stafsins getur merkt aldur heims áður en sköpun átti sér stað; gap var ginnunga, segir í Völuspá. Ekki er óeðlilegt að Þursrúnin tengist slíku nafni; formlaus árásarkraftur er leystur úr læðingi. Nafn stafsins getur einnig tengst nafni Óðins þótt það sé ósennilegra. Þannig er Gapþrosnir eitt af heitum Óðins í þulum, en það mun merkja "þroskaður í galdri". Í Galdrabókinni er stafur þessi notaður í kvennagaldri en Þursrúnin tengdist oft konum í nauð eins og rúnakvæðin eru til vitnis um. Það bendir til að stafurinn sé byggður um tölugildi hennar.

Ginfaxi er hugsaður með líku móti og Gapaldur. Þetta er tvöföld tjaldrún með tölugildið 3:3/3:3. Hér er einnig reynt að vekja upp tröllaukinn kraft sem Þursinn stendur fyrir. Fjöldi annarra stafa hefur verið byggður á svipaðan hátt; formgerð þeirra vísar á töframagn ákveðinnar rúnar. Um leið tengjast sumir þeirra fornheilögum textum sem reynt er að virkja á sérkennilegan hátt. Tala má um goðræna virkni því að reynt er að hefja ákveðna goðsögn inn í nútíðina með því að setja hana á svið. Gott dæmi um það er áðurnefndur kvennagaldur, en þar reynir sá sem galdrar að þvinga konu til ásta líkt og gert er í Skírnismálum. Í samræmi við það er formáli hans sniðinn eftir formælingum Skírnis, konunni er hótað öllu illu ef hún lætur ekki undan áleitni hans. Hugmyndin er sú að við þetta eigi dularfull samsömun sér stað; Skírnir og Gerður taka á sig mynd raunverulegs fólks, goðsögnin verður að veruleika í nútíðinni.

Þessi goðfræðilegu tengsl eru oft mjög óljós því að margar goðsagnir hafa fallið í gleymsku. Þannig segir Jón lærði í Samantektum sínum að Snorri Sturluson hafi skrifað "nokkuð lítið úr þeim fornu æsabókum", en með "æsabókum" á hann sennilega við glötuð rúnarit. Snorri sjálfur víkur að þessu efni í Gylfaginningu þar sem talað er um auknefni Óðins; Gangleri mælir: "Og það veit trúa mín, að það mun vera mikill fróðleikur, sá er hann kann skyn og dæmi, hverjir atburðir hafa orðið sér til hvers þessa nafns". Heimildir 17. aldar geta um mörg stafaheiti sem tengjast án efa sagnaminnum sem nú eru týnd. I galdramáli Kirkjubólsfeðga 1656 er t.d. minnst á Augnaþuss, Golnisþey, Urni, Hagalinn Blá og Fjölni auk Salómonsinnsiglis og fretrúna. Augnaþuss og Hagallinn Blá hafa sennilega verið myndaðir úr Þursrúnum og Hagalsrúnum, en Urnir er gamalt jötunsheiti og Fjölnir Óðinsheiti. Í Skálholtsskránni 1664 eru einnig talin upp nokkur stafanöfn: Ígultanni, Ginfaxi, Hagall, Satrix, Ægishjálmur, Salómonsinnsigli, Angaldós, Hagall hinn minni, Óvinagægur hinn minni, Hrafnaklær, Heillahnöttur, Herrans innsigli, Sigurhjálmur, Hrímþurs, Grímþurs og Allra trölla faðir. Sum þessara heita eiga við töframyndir af suðrænum toga á meðan önnur vísa á heiðinn hugmyndaheim, s.s. Ígultanni sem er forn-norrænt bjarnarheiti.