Denne artikkelen er publisert med forfatterens tillatelse.
Artikkelen er tidligere publisert på Vefnir
[Birtist fyrst í Fjölni, 2. tbl. 1997.]
Til varnar hjátrúnni
Um hellistálsýn í íslenskum fræðum
eftir Matthías Viðar Sæmundsson.
Að andmæla eða jafnvel eyða hleypidómum
gegn einhverri trú (eða hjátrú) er ekki
sama sem boða hana.
Sigurður Nordal (1)
Draumur Needhams
Ímyndum okkur mann sem hrekkur upp við ræs formanns undir
Jökli á miðri vorvertíð einhvern tíma um öndverða
sautjándu öld. Hann fær tæplega samsamast sínu nýja
samfélagi, reynslu þess og viðhorfum, enda er allt
gjörólíkt því sem hann hefur átt að venjast. Hann skynjar
væntanlega hafbrimið undan Tröllakirkju, drangana í
flæðarmálinu og svört hraungrýtisbjörgin í baksýn með
öðrum hætti en menn sem lifað höfðu við Bárðar sögu
Snæfellsáss kynslóðum saman, enda minnir fátt á fágun og
vernd nútímalífs, gróðurlausir hraunklettahryggir, svart,
úfið hraun og allt "hræðilegt til að sjá",
ritaði Eggert Ólafsson um miðja átjándu öld; og þótt
jökullinn til norðurs veitti nokkurt skjól fyrir vindum þá
gerði oft hörð næturfrost í Dritvík, fraus þá allt sem
frosið gat og áttu amlóðar erfiðar nætur. Hrikalegir
steindrangar Tröllakirkju vekja þó enn tilfinningu um
skuggalega dularkrafta, og þarf ekki víðáttumikið
ímyndunarafl til að ímynda sér helgar vélar á slíkum
stað, einkum á drungalegum síðkvöldum að haustlagi, þegar
þoku dregur fyrir jökul og dulið vex upp úr landinu, enda
trúðu margir því enn á átjándu öld að "jarðbúar,
huldufólk, dvergar eða þó einkum afturganga Bárðar
Snæfellsáss" tálmuðu för manna upp á jökulfjallið,
að sögn Eggerts;(2)
og sjálft heiti Tröllakirkju ber vitni um kynngimagnað
sambýli hugar og landslags, reynslu sem fólk hrærðist í og
háfleyg hrellirök yfirvalda gátu ekki útrýmt. Menn hafa
fundið til smæðar sinnar í þessari náttúru, þótt þeir
reyndu að stækka sig með menningu í verstöðvum, en þar
hittust skáld sem höfðu atvinnu af því að yrkja rímur út
af sögum og sumir klóruðu sig fram úr fornri skrift eða voru
kvæðamenn góðir; þarna voru jafnvel kenndir töfrar og sett
saman galdrakver. Við þurfum væntanlega að vera samtíða til
að geta skilið slíkt samfélag til fulls, enda hlýtur fullur
skilningur að tengjast tilfinningalegri innlifun og
vitsmunalegri yfirsýn í senn. Þetta fólk lýsti auk þess
reynslu sinni með öðrum hætti en mörgum nútímamönnum er
þóknanlegt - með örnefnum, orðtökum og málsháttum,
þjóðsögnum, ævintýrum, venjum, vitnum og galdratáknum, sem
virst geta annarleg eða fjarstæðukennd nú á dögum. Það
þýðir samt ekki að heimur sautjándu aldar sé okkur með
öllu glataður, himnarnir eru hinir sömu þótt hjásólir
heiti öðrum nöfnum, og við verðum einnig bergnumin af
þungbúinni einsemd Tröllakirkju þegar kvöldar um haust. Á
slíkum stundum er hægt að nema blæ af horfinni reynsluveröld
þar sem drunur sjávar, steinótt fjara, kafþykkur himinn,
gnauð vinda um svartar steinborgir, snjóhvít jökulhetta og
dimmblátt vatnslón mynda lífmagnaða heild með eigin huga.
Þeir sem skoða framandi menningu nú á dögum hljóta að
velta því fyrir sér um hvað og hvernig þetta fólk hugsar;
hvort vitsmunalíf þess sé sett með öðru móti saman en
vitsmunir okkar, eða svo vitnað sé í dæmi Wittgensteins um
teikningu sem túlka mátti á tvennan hátt: hvort það líti
á heiminn sem önd eða sem kanínu? Sá sem fæst við sögu
sinnar eigin menningar stendur frammi fyrir svipuðum vanda:
getur trúlítill nútímamaður, svo dæmi sé tekið, skilið
og gert grein fyrir trúarlífi fólks sem bjó við gjörólík
skilyrði fyrr á öldum? Hann þarf að túlka skoðanir og
athafnir ókunnugs fólks sem í þokkabót er steindautt og
hefur einungis skilið eftir sig leifar af lífi: leifar sem
keppst er við að túlka og færa í nútímalegt form til
skilningsauka. Þetta tiltæki getur tekist misjafnlega eins og
enski mannfræðiprófessorinn Rodney Needham komst að raun um
eftir áratuga rannsóknir, en í bók hans um trú, tungumál og
reynslu (1972) er greint frá draumi sem endursegja má á
eftirfarandi hátt: Mig dreymdi nótt eina að ég væri að
ræða við Penanfólkið í frumskógum Borneó, en eins og oft
gerist um ímyndaða endurfundi af slíku tagi rak mig í
vörðurnar og hrökk upp miður mín yfir að geta ekki lengur
sett saman rétta og skiljanlega setningu á penönsku. Setningin
sem vakti mig af óværum svefni var "Ég trúi á
Guð", en ég gat með engu móti orðað hana á máli
Penanfólksins. Þessi draumur kveikti vangaveltur sem á næstu
árum urðu að heilli bók. Ég vissi fyrir víst að Penanmenn
töluðu um andlega veru, Peselong hét hún, er átti að hafa
svipaða yfirburðastöðu í alheiminum og Guð kristinna manna,
enda hafði ég sagt sjálfum mér að þetta steinaldarfólk
tryði á sérstakan, almáttugan guð líkt og við, þótt ekki
væri um formlegan átrúnað eða trúariðkun að ræða. Mér
varð nú ljóst að fyrir þessu var ekki mállegur flugufótur,
auk þess sem ég gat ekkert sagt um viðhorf fólksins, hvort
það var trúað eða ekki, með orðum sem venjulega er beitt
um slíkt ástand. Ég hlaut að viðurkenna með semingi að ég
vissi ekkert um raunverulega trúarafstöðu Penanmanna.
Spurningin var þá hvort skýrslur annarra þjóðfræðinga
væru traustari, hvort þær sönnuðu í raun að fólk tryði
á eitthvað, því hugarástand og hugmyndir eru augljóslega
sitthvað. Sá sem fullyrti að fólk tryði einhverju þegar
hann vissi í raun ekkert um hvað átti sér stað innra með
því fór um jafnvilltur og hinn sem ekkert vildi segja um
sálarástand og trúarlíf. Þessar draumleiðingar snerust með
öðrum orðum um forsendur, markmið og mannlífstengsl
félagslegrar mannfræði.(3)
Árni Björnsson þjóðháttafræðingur hefur tæplega haft
spurnir af draumi Needhams né orðið fyrir svipaðri reynslu ef
marka má grein hans "Hvað merkir þjóðtrú?" í
Skírni (vor, 1996). Þar er lítinn vafa að finna og vasklega
gengið fram með hellistálsýn og fordómavillu að vopni.
Hégiljur og hégiljungar
Fyrst þetta: Getum við útskýrt eða sýnt fram á dýpri
rök venja, víta og varúða, eiga kreddur sér rökfræðilegan
grundvöll, hvaða ástæður eru til einstakra trúaratriða?
Þessi vandamál tengjast víðtækari vanda sem orða má svona:
Hvaða ástæður eru til þess sem kallað hefur verið
hjátrú, á hún sér skynsamlegar forsendur eða kom fólk sér
saman um hana rakalaust? Felur hún í sér "óbrotna
hugsunarlist", "heimspeki fólksins" og
"ekkert smáræði af hugsun"? Eða með orðum séra
Jónasar Jónassonar frá Hrafnagili (1908): "og því meira
sem finst og þekkist af þessum sögnum, venjum og trúargreinum
(kreddum), því meira samhengi fer að finnast í
því..."(4)
Íslenskir fræðimenn hafa brugðist við þessum vanda með
margvíslegum hætti, því stundum er fjölyrt um líkamlega
eða andlega sjúkdóma, vanþroskaða vitsmuni, almenna sefjun,
frumstæða guðfræði, samfélagsaðstæður, landshætti og
lífsskilyrði eða vísvitaðar blekkingar; fæstir hafa
skyggnst í "samhengi" séra Jónasar. Slík
viðbrögð eiga það sameiginlegt að vera reist á skoðunum
um rétta þekkingu, eins og sjá má af neikvæðri
hugtakanotkun. Hjátrúarhugtakið hefur þannig tengst
óskynsemi, því sem er í senn órökvíst, annarlegt og
ósatt, andstætt réttri trú eða skoðun, jafnvel sjúklegt,
enda er orðið yfirleitt notað til útilokunar en ekki
greiningar; hjátrúnni hefur verið lýst sem dularfullu afli er
getur þurrkað út skynsemi og reynsluvit manna við ákveðnar
aðstæður.
Í orðabók Árna Böðvarsson (1963) er hjátrúarorðið
skýrt sem "hindurvitni, kerlingabækur, trú á
óraunverulega hluti", en einnig er getið um
"bábilju" sem tengist bulli, "hégilju" sem
haft er um smáræði, óveru og "(hégómlega) einfalda
stúlkukind", og loks "kreddur" sem frá fornu
fari vísa á trúarjátningu, trúarsetningu, "e-ð sem
menn trúa í blindni, bíta sig í, geta ekki slitið sig
frá", en merkja nú á dögum "heimskulega skoðun,
bókstafstrú". Þessum hugtökum hefur eins og kunnugt er
verið hrært saman við "þjóðtrú" sem hjá Árna
er "trú alþýðu á tilveru og hætti ýmissa vætta og
(dularfullra) fyrirbæra (utan trúarbragðanna)".(5) Slíkar skýringar eru
í fullu samræmi við venjulegan skilning, en hafa þann galla
að fyrirvara skortir, því öll orðin - bábiljur,
hindurvitni, hégiljur, kreddur og kerlingabækur - löðra af
fordómum.(6) Hið sama
má segja um einstakar skýringartilraunir, Jóni Árnasyni varð
til dæmis tíðrætt um að sögurnar væru ekki sannar og hann
áliti þær ekki sannar,(7)
en stundum er fimbulfambað um þvaður, ýkjur, óskhyggju,
furðutrú og furðusagnir. Ýmis orð hafa því fallið um
þetta fyrirbæri, en sé á heildina litið má greina tvær
stefnur eða hneigðir, listhyggju og raunhyggju, en sú fyrri
braust fram í ýmsum myndum um miðja nítjándu öld; Jón
Árnason ritaði til dæmis um "ímyndunarafl þjóðarinnar
sem ávallt skapar og yrkir", og í ritfregn Jóns
Sigurðssonar forseta um þjóðsagnaútgáfu Maurers er ráðist
gegn frumstæðri skynsemishyggju: "Látum vera, að mörg
trú sé hjátrú og hindurvitni; vér getum ekki að því
gjört, að oss finnst þessi trú vera samfara einhverju andlegu
fjöri og skáldlegri tilfinningu, sem ekki finnst hjá þeim, er
þykjast svo upplýstir að trúa engu".(8) Hjátrúin svokallaða
er samkvæmt þessu listræn tjáning, afsprengi þjóðlegrar
skáldlundar og ímyndunarafls; í því felst réttlæting
hennar.
Þessi fagurfræði hefur oft og tíðum blandast
reynsluskýringum, til dæmis hjá séra Jónasi frá Hrafnagili
(1908) er rakti þjóðtrú og þjóðsögur til
"hugmyndaflugs og þankabrota mannsanda í reifum, sem
horfir út yfir tilveruna, tekur það, sem fyrir augun og eyrun
ber, og yrkir utanum það umgerðir, eftir því sem hver er til
fær, jafnar það og gerir það ljóst, skiljanlegt og
sögulegt á hvern þann hátt, er bezt gengur". Slík trú
var afsprengi þjóðlegs ímyndunarafls, að dómi hans,
jafnframt því sem hún fól í sér þekkingu á ákveðnu
stigi, tilraunir til að skýra "orsakir og samhengi
viðburðanna": "Þjóðtrúar- og
þjóðsagna-fróðleikurinn hefir við meiri og fleiri rök að
styðjast en margur ætlar, og gefur í mörgu vísindalega
undirstöðu undir margt það, er ekki verður skýrt eða
skilið á annan hátt". Þessi alþýðlega
"hugsunarlist" náði samkvæmt Jónasi til daglegrar
reynslu, fyrirbrigða og hugsunar, auk þess sem hún tók á
hinu afbrugðna og óvenjulega; skáldlundin og skýringaþörfin
fléttuðust saman, "að reyna að gera sér grein fyrir
því, grafast eftir því, hvað það er, af hverju það
sprettur, og að hverju það leiðir". Mörk heimspeki,
hugarflugs og skáldlegs andríkis eru óljós hjá séra
Jónasi, en þjóðtrú og þjóðsagnir mynda að dómi hans
"alt aðra mannfræði, náttúrufræði og sögu, samhliða
þeirri sem vísindin hafa fundið"; gengið er út frá
þekkingarinntaki þjóðsagna og alþýðlegs fróðleiks,
jafnframt því sem sett er fram fjölhyggja um veruleika, því
þessi fyrirbæri fela í sér "heilan heim" með
rætur í hugsun og reynslu, að mati séra Jónasar.(9) Hér má glögglega
greina samblöndun rómantískra og raunsæislegra viðhorfa;
hjátrúin er annars vegar list og tákn en hins vegar reynsla og
tilvísun. Reynsluhyggja séra Jónasar er sálfræðilegs
eðlis, en hún hefur yfirleitt tekið á sig öllu efnislegri og
hversdagslegri mynd á þessari öld, svo sem sjá má af nýlegu
hjátrúarriti Símons Jóns Jóhannssonar (1993), þar sem
hjátrúin verður að dulbúnu, hversdagslegu raunsæi,
áhöldum hagnýtrar skynsemi, uppeldistækjum og umhverfisvernd;
heimarnir tveir renna saman í einn, ef svo má að orði
komast.(10)
Hugtök þjóðtrúar og hjátrúar hafa verið notuð hér í
almennri merkingu um trúarviðhorf almennings fyrr á tímum, en
hafa skal hugfast að Árni Björnsson hafnar hinu fyrra á þeim
forsendum að aldrei hafi "nema tiltölulega lítill hluti
Íslendinga (ca. 10%) verið sanntrúaður á drauga, huldufólk
eða aðrar dularverur nema ef vera skyldi að einhverju leyti á
17. öld". Þessi fullyrðing styðst einungis við
"hugarslangur" Árna sjálfs, því við getum ekkert
staðhæft um hverju fólk hafi trúað í raun fyrir löngu.
Könnun Erlends Haraldssonar á trúarlífi fólks árið 1974
sýnir auk þess að mikill meirihluti Íslendinga hafnar
skynsemistrú og efnishyggju, því samkvæmt henni voru um 70%
fólks ýmist trúuð á eða óviss í sinni sök um huldufólk,
reimleika, fyrirboða og draumvitranir; margir vildu hvorki játa
né neita tilveru yfirskilvitlegra fyrirbæra. Þessa könnun
túlkar Árni kenningu sinni í hag þótt undarlegt sé, því
efinn lýsir útbreiddri vantrú á vísindalega heimsmynd,
jafnvel þótt um sé að ræða "óljósa skoðun og
hugarslangur", eins og Árni kemst að orði. Reynsla
annarra fræðimanna rennir stoðum undir þetta eins og sjá má
af tveimur dæmum; Sigurður Nordal: "Það er skoðun mín
af kynnum við allmargt fólk, sem eg sel þó ekki dýrara en eg
keypti hana, að grunurinn um tilveru huldufólks sé enn þá
furðulega almennur hér á landi, en oft og einatt fremur
fólginn í varúð að fullyrða nokkuð af eða á en í svo
eindreginni sannfæringu, að hann geti heitið trú". Þá
færði Nordal rök fyrir því að trú á bannhelgi væri enn
"lifandi og sterk" meðal fólks.(11) Ummæli Símons
Jóns Jóhannssonar benda í sömu átt: "Þó að fæstir
viðurkenni að þeir séu hjátrúarfullir er ótrúlega margt
sem menn telja vissara að gera eða gera ekki í daglegu lífi,
- svona til vonar og vara. Samskipti bókarhöfundar og
viðræður við fólk meðan á samningu bókarinnar stóð hafa
ýtt undir þá skoðun hans að Íslendingar séu ennþá
talsvert hjátrúarfullir og að þessi hluti þjóðtrúarinnar
sé síður en svo að falla í gleymsku. En hjátrúin hefur
breyst með breyttu samfélagi ..."(12)
Hér verður ekki lagður dómur á trú og vantrú, sérvisku
og skynsemi, en svo virðist sem skuggi átjándu aldar sé enn
til staðar, "trúleysa ofvitringanna", svo vitnað sé
aftur til orða Jóns forseta; menn súpa enn visku
upplýsingarmanna sem ekki gátu stöðvað sig á sprettinum og
vildu úrskurða um allt milli himins og jarðar, það sem
"gæti átti sér stað og jafnvel mætti eiga sér
stað", eins og Nordal orðaði það.(13) Hlutverk íslenskra
fræða er ekki að kveða upp dóma um sannindi trúarskoðana,
heldur hljóta þau að fást við bannhelgi, vitni, sagnir og
venjur sem setningar í þekkingarkerfi, sem táknmál reynslu og
hugarfars. Hér er ekki átt við bollaleggingar um almenn tengsl
skáldgáfu, sálarlífs og tíðaranda, þótt þær geti verið
góðra gjalda verðar, heldur táknfræðilega og
hugarfarssögulega þekkingarsköpun sem ekki hefur þróast hér
á landi sem skyldi. Þá er enn alltof algengt, til dæmis í
sagnfræði, að hjátrúarhugtakið sé notað á ógagnrýninn
hátt um safn "trúarleifa", hégómlegt tjastur,
hugsunarvillur og rökskekkjur; beitt er hugsunarlausri útilokun
með hljómlausum aðhlátri, fordæmingu eða hégiljum um
hlutlægni og veruleika. Það er því kannski of seint að
endurvekja skilning Árna Óla (1975) sem benti réttilega á að
hjátrúin væri "systir trúarinnar", enda þýðir
forliðurinn "hjá" að hún sé "nærstæð"
eða "til hliðar við" trúna; hjá merkir: fast við,
í námunda við, nálægt, við hliðina á einhverju. Árni
Óla taldi að hjátrúin væri hliðstæð skipulegri trú í
svipuðum skilningi og gróðurangi sem sprettur upp af sömu
rót og aðaljurtin kallast hjájurt; munurinn er sá fyrst og
fremst "að trúin treystir á guðlega forsjón, en
hjátrúin á andlega hjálpendur"; þannig er hún
"til hliðar við trúna", ritaði Árni Óla.(14) Hjalti Hugason
(1988) hefur haldið fram svipuðum skoðunum: "Má segja
að alþýðutrú byggist að miklu leyti á trú á krafta og
máttarvöld sem búa innan þessa heims og hafa má áhrif á
með ýmiss konar aðferðum en kirkjan boði trú á Guð er
búi utan eða handan þessa heims og ekki verður stjórnað
með neinu móti heldur aðeins ávarpaður í auðmjúkri
bæn".(15)
Trú og hjátrú þurfa því ekki að stangast á, þær vega
hvor aðra upp í dýrlegum samhljómi alheimsins, eins og sagt
var forðum, kannski sem hvörf í hverfri heimsmynd.
Hellistálsýn þjóðháttafræðings
Forsenda sögulegs skilnings er að litið sé á
"trúarleifar" sem vitni um raunverulega reynslu, en
ekki sem einber ósannindi, villu, fáfræði eða dægurbundið
orðagaman; rannsóknir liðins tíma hljóta að byggjast á
fjölhyggju þegar að hugtökum eins og skynsemi, sannleika og
raunveruleika kemur. Þeim mun skrýtnara er að sjá gamlar
vofur leika ljósum logum í ritgerðum fræðimanna sem standa
í fylkingarbrjósti íslenskra þjóðfræða, en svo virðist
sem þekkingarsköpun mannvísinda á öldinni hafi fram hjá
þeim farið líkt og laumulegt vorkunnarbros sögufróðrar
kellingar. Viðhorf þeirra auðkennast af hellistálsýn sem
getur komið fram í meðvituðum eða ómeðvituðum fordómum
gagnvart framandi hugsun;(16)
gengið er til dæmis út frá eðlismismun trúar og skynsemi,
í stað þess að litið sé á skynsemina sem hugtak og
aðferð verður hún að algildum mælikvarða þekkingar og
sanninda. Slík tálsýn styðst oft við stíllegar og
efnislegar brellur, hlutdrægni í notkun heimilda og
óleyfilegar samlíkingar, auk þess sem stundum er eitrað við
upptökin, þ. e. farið er lítilsvirðingarorðum um tiltekið
viðfangsefni áður en reynt er að rökræða það. Þetta má
einnig kalla fordómavillu. Síðasta dæmi þessa er ritgerð
Árna Björnssonar, þar sem gengið er talsvert lengra í
útilokun hjátrúar en sést hefur um langt skeið. Verður
því staldrað við hana um stund.
Því hefur verið haldið fram að trúarhugsun alþýðu
hafi einkennst af "umtalsverðri fjölbreytni" fyrr á
tímum; hún var "samsett kerfi ólíkra og jafnvel
andstæðra trúarviðhorfa", ritar Hjalti Hugason,
"þar sem hugmyndir frá forkristnum tíma, kaþólsk
miðaldaviðhorf og lútersk trúartúlkun hafa ofist saman í
fjölþætt munstur".(17) Þessi fjölþætta trúarhugsun hefur
myndað skipulega heild á ákveðnu skeiði, en þegar tímar
liðu hafa einstakir þættir hennar rofnað úr sínu
upprunalega samhengi, tekið á sig nýja mynd og verið
túlkaðir með öðrum hætti en verið hafði, auk þess sem
þeir hafa blandast breytilegum aðstæðum, daglegri skynsemi,
hagnýtum og vísindalegum viðhorfum með margvíslegum hætti.
Hér er því erfitt að koma við einföldum orsakarskýringum,
tengsl trúar, reynslu og skynsemi, sálarlífs og sögu, eru
flóknari en stjörnueðlisfræði eins og draumur Needhams
vitnaði um. Margir munu þó geta fallist á orð Sigurðar
Nordals um huldufólkssögur: "Eigi að síður verður ekki
efazt um, að þessar sögur eigi frá upphafi rætur sínar að
rekja til þeirrar trúar, að einhverjar ósýnilegar verur séu
í nábýli við mennska menn og ýmisleg skipti við þær geti
átt sér stað";(18)
ekki þó Árni Björnsson sem í ritgerð sinni heggur á tengsl
trúar, venju og sagnar með einu hnífsbragði. Sögurnar vitna
ekki um almenna lifandi þjóðtrú, að mati hans, heldur eru
þær "í eðli sínu öðru fremur afþreying, munnlegt
skemmtiefni, barnagaman, uppeldisfræði, viðvaranir, kímni,
dæmisögur, lífsspeki, skáldskapur og fagurfræði" (85).
Hann hefur með öðrum orðum komist að "öðru
fremur-eðli" þjóðsagna, og væri fróðlegt að fá
vitneskju um það sem þær eru "einnig" og
"aukreitis", en af því fer ekki sögum. Hér er ekki
verið að snúa út úr orðum Árna, því röksemdaaðferð
hans er fólgin í linnulausum úrdrætti í stíl; "nokkuð
mun til í því" ... "því má vera" ...
"að hafi nokkuð til síns máls", er sagt með
semingi þegar allt um þrýtur sem er "nokkuð" oft.
Þá er mikið um lítilsvirðandi orðanotkun þegar kemur að
skoðunum sem skynsömum nútímamanni þykja ekki við hæfi;
dultrúin á að hafa verið undantekning en ekki regla fyrr á
öldum, einkadund sérviturra einfara og einfalds alþýðufólks
sem náttúrað var fyrir hugarflug.
Heimildir Árna styðja tæplega kenningu hans. Oddur biskup
Einarsson hélt því til dæmis fram að huldufólkstrú væri
"hald almúgans" í Íslandslýsingu sinni um 1600, en
það er leyst með því biskupi hafi vaxið svo í augum
hjátrú landsmanna að hann taldi vitlaust; einn varð að
mörgum og fáir að öllum. Biskup var auk þess sjálfum sér
ósamkvæmur, að mati Árna, því ekki er fyrr minnst á
"almúga" en sagt er að allir sæmilega viti bornir
menn hafi álitið dularverur "hrekkjabrögð, tál og
sjónhverfingar Satans". Hér er horft fram hjá
túlkunarátökum sautjándu aldar, þar sem andaverur og
dularvættir voru ýmist taldar til heims eða heljar; gengið
var út frá tilveru þessara fyrirbæra en þau túlkuð á
mismunandi hátt. Þá er horft fram hjá því að í riti Odds
má finna margar dulhyggjuhugmyndir þrátt fyrir vísindalegt
viðhorf í mörgum greinum, en ritið á það sammerkt með
fjölda heimilda frá sautjándu og átjándu öld; munnmæli,
galdra- og lækningakver, annálar, ævisögur og kvæði sýna
oft og tíðum flækju hagnýtrar skynsemi, guðstrúar og
forneskjulegrar töfrahyggju, bæði hjá "einfaldri
alþýðu", menntuðum klerkalýð og veraldlegum
embættismönnum.
Árni bendir réttilega á að "svo langt sem rakið
verður virðast menn á hverjum tíma hafa trúað á hjátrú
fyrri manna en álíta hana sem næst útdauða á sínum eigin
samtíma" (89). Bendir það ekki til þess að barátta
kirkju og upplýsingar gegn dultrú almennings og veraldlegum
skáldskap um þriggja alda skeið, frá Guðbrandi biskupi til
Magnúsar Stephensens og upplýsingarmanna nítjándu aldar, hafi
lítinn árangur borið; eða lugu þeir eins og séra Jónas
frá Hrafnagili sem að sögn Árna "lét" svo sem
hjátrú væri að deyja út um hans daga snemma á tuttugustu
öld. Talað er um "ómeðvitaðar ýkjur eða óskhyggju
nýrómantískra fræðimanna" sem um og eftir seinustu
aldamót "heimfærðu skáldlegt hugarflug upp á þjóðina
alla", sér til skemmtunar og af því dultrúað fólk
þótti "svo náttúrulegt og óspillt og um fram allt
skemmtilegt". Hér er væntanlega átt við fræðimenn eins
og Ólaf Davíðsson auk séra Jónasar sem ekki hefur verið
talinn til nýrómantískra skýjaglópa hingað til, enda sagði
hann eitt sinn um þjóðtrú: "...það bindur eitt annað
í þessum undarlegu og barnalegu kreddum og sögnum, og þó að
oss finnist margt í því vera undarlegt og hjákátlegt, þá
liggur einatt svo mikil alvara á bak við, jafnvel svo mikill
sannleikur, að það sem oss virðist hlægilegt, verður
alvarlegt og þess fyllilega vert, að því sé gaumur
gefinn."(19) Sé
þetta nýrómantík er ég draugur í Dritvík. Séra Jónas á
allt um það að hafa hrundið á flot villuhugmynd sem hefur
verið innrætt fólki um hundrað ára skeið, en samkvæmt
henni átti þorri almennings "að hafa trúað og tryði
jafnvel enn upp til hópa á tilvist drauga og huldufólks".
Þessir fræðimenn "vildu blátt áfram að fólk væri
eða hefði að minnsta kosti verið hjátrúarfullt"
(skál. mín), að sögn Árna. Ástæður þessa
"samsæris" eru óljósar, eins og hér mátti sjá,
því ýmist er talað um ómeðvitaðar ýkjur, óskhyggju,
vísvitaðar lygar og afþreyingarþörf viðkomandi
fræðimanna; körlunum leiddist og þeir lugu. Slíkur áburður
er auðvitað með eindæmum og ekki er eftirfarandi sögukenning
síðri: "Sakir þessarar innrætingar meðal síðustu
kynslóða hafa sennilega aldrei fleiri Íslendingar verið
veikir fyrir dulhyggju en einmitt nú um stundir, nema ef vera
skyldi á sautjándu öld". Um þetta verður varla nema
eitt sagt: höfundur kann ekki hóf sitt fremur en Klaufi frændi
forðum, auk þess sem fullyrðingar hans um afstöðu fyrri
fræðimanna eru beinlínis rangar, svo sem sjá má af
eftirfarandi orðum séra Jónasar frá Hrafnagili:
"Þjóðtrúin og þjóðsagnirnar hafa legið í blóðinu,
og hugsanir og skoðanir, sem orðnar eru ættgengar mann fram af
manni, upprætast ekki á fáeinum áratugum; en þær breyta að
nokkuru blæ sínum; en innra með mönnum lifir enn hin forna
þjóðtrú og þjóðsagnir, og endurtekst og endurvaknar enn í
dag með degi hverjum".(20)
Árni skýrir uppruna einstakra greina út frá hagnýtri
skynsemi, skáldfíflahneigð og skemmtunarþörf; þjóðsögur
gegna svo dæmi sé tekið "sambærilegu
afþreyingarhlutverki og spennubækur eða hryllings- og
ævintýrakvikmyndir nútímans", að sögn Árna, þær
lýsa "fyrst og síðast" löngun fólks í spennandi
skemmtun, þótt stundum eigi þær að skýra torskilin en
náttúruleg fyrirbæri; íslenskt landslag kallar oft á sögur
þar sem ekki verða skil skáldskapar og vísinda, ritar Árni,
auk þess sem rekja má kveikjur einstakra sagna og venja til
"spurulla barna" og "hugmyndaríkra
viðmælenda"; varúðir, forboð, sögur um álagabletti,
kletta og nykurtjarnir voru áhrifamikil uppeldistæki og
stuðluðu að eðlilegri náttúruvernd.(21) Hér er tilgáta um
ástæðu sett fram í formi fullyrðingar sem allt á að
skýra; margræð, gömul og óljós bannhelgi verður að
barnauppeldi og umhverfisvernd án rannsóknar, því víti,
varúðir og bannblettir hafa ekki verið könnuð á skipulegan
hátt svo mér sé kunnugt um. Þetta efni hefur verið vanrækt
að því skapi sem það er merkilegt, ritaði Sigurður Nordal
1972. "Það er trúa mín", skrifaði hann ennfremur,
"að bannhelgin sé dýpsta og lífseigasta rót hinnar
ævagömlu trúar á huldar náttúruvættir".(22) Hér er ekki
ætlunin að draga fram sannindi um eðli og einkunn þess sem
menn trúðu á, en bannhelgi á sér trúlega margskonar
kveikjur og hlutverk - trú , táknmál og hagnýt sjónarmið
hafa ofist saman í tímans rás. Hið sama gildir væntanlega um
sögur um huldufólk og afturgöngur, en þær seinni kenndu
mönnum að ganga vel um kirkjugarða, samkvæmt Árna. Þær
höfðu með öðrum orðum einungis hagnýtan tilgang, þótt
ekki megi "gleyma þeim mörgu hughreinu einstaklingum sem
í einlægni telja sig verða fyrir dulrænni reynslu" auk
þeirra "sem þóttust búa yfir dulrænum hæfileikum"
fyrr á tímum, en með því "vildu þeir ávinna sér
ákveðna virðingu" (skál. mín), að sögn Árna. Allt er
það svo mikið á mér, sagði stúlkan; orðavalið dæmir sig
sjálft.
Stöldrum hér við áður en lengra er haldið. Við verðum
í fyrsta lagi að hafa hugfast að ekki eru allar ástæður til
skoðana rök; sé einstaklingur spurður af hverju hann hafi
tiltekna skoðun, þá getur hann svarað með ólíku móti.
Hér verður að gera greinarmun á orsökum, hvötum og
tylliástæðum sem að vísu geta blandast saman.(23) Maður getur til
dæmis verið þeirrar skoðunar að hann sé göldróttur af
ýmsum ástæðum. Hann kann að hafa drukkið frá sér
"allt vit" ellegar hann þjáist af þráhyggju eða
ofskynjunum; þá er áfengisvíma eða skynvilla orsök
þessarar skoðunar án þess hún geti talist rök fyrir henni.
Maður þessi kann einnig að vera undir áhrifum hvata sem ekki
þurfa að vera meðvitaðar, en geta ýmist verið sannar eða
annarlegar. Hann getur til dæmis stjórnast af löngu gleymdum
atburði eða ómeðvitaðri sálarlífsflækju (þrá, kvíða)
sem tekið hefur á sig form rökstuddrar sannfæringar.
Galdra-Loftur Jóhanns Sigurjónssonar er dæmi um slíkan
einstakling, sálarlíf þar sem tvær tegundir ástæðna, hvöt
og orsök, falla saman. Maður þessi getur einnig notað
falsrök sem yfirvarp eða skálkaskjól, hann kann að hafa
hagsmuni af því að skapa sér galdraorð, það fullnægir
athyglisþörf eða er liður í valdabaráttu, svo dæmi sé
tekið. Þá geta margar ástæður legið til eins atburðar
eða verknaðar, sambland ytri kringumstæðna og innri
sálarlífsskilyrða, og oftar en ekki er mat þeirra háð
afstöðu þess sem skoðar. Loks er hugsanlegt að maður hafi
verið alinn upp við galdratrú, sé haldinn heilasjúkdómi,
stjórnist af hagsmunum og sjálfsblekkingu, en sé jafnframt
gæddur afbrigðilegum sálarlífs- eða dáleiðslumætti sem
venjulega er flokkaður undir "galdur". Afstaða hans
getur mótast af rökum, hvötum og átyllum í senn, enda er
engin millivegsleysa á milli eins og annars, þegar allt kemur
til alls.
Röksemdafærslur daglegs lífs eru háðar reynslu og
kringumstæðum, enda er hæpið að greina á milli raka og
annarra ástæðna fyrir skoðunum á grundvelli skynsemi; hvatir
þurfa ekki að vera annarlegar og hægt er að komast að
fráleitum niðurstöðum með því að beita fullkomlega
skynsamlegum ályktunarreglum. Segjum að maður hafi veitt því
athygli að regntöfrar að vori og vorleysingar hafa fylgst að
svo lengi sem elstu menn muna. Er eitthvað óskynsamlegt við
þá ályktun að úr því þessi árstími hefur alltaf haft
þennan eiginleika þá vori ekki án töfraathafna.
Rökfræðingum hefur a. m. k. ekki tekist að hrekja slíka
ályktunaraðferð á óyggjandi hátt. Margir fræðimenn hafa
á hinn bóginn horft fram hjá því, talað er þegar verst
lætur um órökstuddar skoðanir, heimskuleg heilafóstur,
vitleysiskreddur sem fólk á ýmist að hafa spunnið upp sér
til skemmtunar eða sameinast um rakalaust. Nánari athugun
leiðir samt í ljós að jafnvel "barnaleg" víti eru
hvorki átyllur, lygar né firrur, heldur byggjast þau oft og
tíðum á reynslu og/eða röklegum ályktunum sem fléttast á
merkilegan hátt saman við hverfa eða analógíska heimsmynd.
Þau búa með öðrum orðum yfir raunverulegum
þekkingarforða, enda getur það eitt skýrt erfiðleika
upplýsingarmanna á sínum tíma, heimsmyndardeiglu átjándu
aldar sem snerist ekki um togstreitu þvaðurs og vísinda heldur
ólíkar skýringar- eða sönnunaraðferðir, eins og rakið er
í Bókmenntasögu III (1996). Íslenskir fræðimenn hafa ekki
kannað skipulega dýpri rök þessarar þekkingar, heldur hafa
rökleysa og ósannindi yfirleitt verið lögð að jöfnu án
rökstuðnings; Þorvaldur Thoroddsen taldi að hjátrúin væri
í sjálfri sér ósönn og órökrétt þótt fólk aðhylltist
hana og samkvæmt Árna Björnssyni er hún nýrómantískur
lygasamsetningur. Þar talar svo sannarlega maður sem veit.
Árni beitir gamalkunnum brellum í rökleiðslu sinni: taldar
eru upp fáeinar getgátur eins og um staðreyndir sé að ræða
og lítið úr öðrum gert ef á þær er minnst. Hann er maður
hins sjálfsagða og auðvitaða. Þegar lesið er í textann
kemur hins vegar í ljós að rökfærslan, ef svo má kalla, er
reist á huglægri og umdeildri sögutúlkun sem í þokkabót er
rökstudd með "skáldlegum" hártogunum. Árni
viðurkennir til dæmis með semingi að "galdratrú"
hafi verið hvað útbreiddust hérlendis á sautjándu öld og
framan af átjándu öld; nokkuð mun kannski vera til í því
svo langt sem það nær á veraldargötunni. Þá er getið um
"allskonar furðutrú" og "grósku ýmissa
furðuhugmynda" sem stöfuðu af "opinberri
innrætingu", því galdrafár reið yfir sunnan úr Evrópu
fyrir tilstuðlan "einstakra lögmanna og presta".
Ekkert er minnst á sögulegar reynslu- og hugsunarhefðir,
heldur er málinu drepið á dreif með furðulegum samanburði
við nútímaleg verðbréfaviðskipti: "Í sjálfu sér
þarf engan að undra þótt hugkvæmir menn létu sig á
þrengingartímum dreyma um töfralausn vandamála sinna. Það
er sambærilegt við fáránlegt brask ýmissa athafnamanna nú
á dögum sem láta sig dreyma um skjótfenginn gróða með
fjármálatöfrum". Hér nær skilningur Árna Björnssonar
á sögulegu samhengi og skilyrðum sálarlífs eftirminnilegu
hámarki. Hið sama má kannski segja um útskýringu hans á
draugasögum, en mórar og skottur "hefðu getað átt sér
hliðstæðu í þroskaheftum unglingum eða niðursetningum sem
sættu illri meðferð", ritar hann, og túlka sögurnar
þá "hefndarhug þeirra, samlíðun nágranna og jafnvel
brenglaða samvisku fúlmenna". Þessari draugagreiningu
lýkur svona: "Rugluð eða drykkfelld stertimenni hefðu
einnig getað orðið fyrirmynd að ýmsum flökkudraugum".
Þarf nokkru við þetta að bæta; smyrjum hár vort, bræður,
og klingjum skálum!
Tæpt á vandamáli
Mönnum gleymist stundum að "upplýsingin" var
vígorð en ekki veruleiki, enda varaði Jón Sigurðsson árið
1860 við tvenns konar öfgum, "ofstæki hjátrúar
einstakra manna" og "spotti heimskra gárunga",
jafnframt því sem hann deildi á frumstæða skynsemistrú,
"trúleysi ofvitringanna", með svofelldum orðum:
"Það er eitt af þeim einkennum, sem fylgdi
skynsemistrúar öldinni, að kasta frá sér öllu, sem var
byggt á trú, en ekki reynslu; menn þóttust ekki vilja trúa
því, sem menn ekki skildu, en ef satt skal segja þá skildu
þeir harðla lítið, sem von var, þeir vissu ekki enn, heldur
en Nikodemus, hvaðan vindurinn kom eða hvert hann fór. Til
hvers á þá að láta sér svo drembilega, eins og maður
þykist vita allt og skilja allt, og ekki vilja heyra annað
nefnt?"(24)
Það er hyggilegt að hafa þessi ummæli forsetans í huga
þegar reynt er að skilja trúarlegt hugarfar fyrri alda, því
það myndaði ekki samstæða heild í kirkjulegum skilningi,
eins og fram er komið, heldur blönduðust saman ólíkar og
andstæðar hugmyndafléttur sem erfitt er að afmarka, rekja
saman og til róta.(25)
Við skulum því ekki hafna "hugarslangri" sem
stangast á við vitneskju um opinbera guðsdýrkun eða
átrúnað; "óljósar skoðanir" kunna að skipta
jafnmiklu máli og opinberar trúarkenningar, enda er enn margt
á huldu um forsendur trúar, dulvísi og raunsæis; hvort
táknræn, magísk eða dulúðug hugsun sé í eðli sínu
frábrugðin hagnýtri skynsemi og vísindalegum hugsunarhætti.
Flækjan snýst með öðrum orðum um eðli og aðferðir
töfrareynslu, rökfræði galdurs og hjátrúar, hvort
"frumstæð" hugsun lúti grundvallarlögmálum
vestrænnar rökfræði eða ekki, enda er ýmist rætt um
for-rökvísi, trú á yfirskilvitlegt orsakalögmál,
samsemdarheim, upprunalega samrunaskynjun, hverfa hugsun,
töfrahvörf og táknrænar gjörðir (performansa) í
fræðiritum.(26)
Samband trúar og reynslu hefur auk þess ekki verið skýrt á
fullnægjandi hátt, kannski af því ekki er um raunverulega
mótsögn að ræða; töfraathafnir virðast búa yfir
"hlutlægri" sálarlífsreynslu sem eyðir í algleymi
sínu mörkum "hugar" og "líkama",
"menningar" og "náttúru". Sé þessi
lýsing rétt er töfraathöfnum ekki aðeins beint að
efnislegum heimi þar sem dularfullir áhrifastraumar eiga að
hafa yfirskilvitlegar afleiðingar, heldur endurspegla þær
sálræna atburði sem í senn eru náttúrulegir og
afbrigðilegir.
Tökum þekkt dæmi úr sögu mannfræðinnar: Svertingi
nokkur af þjóðflokki Azandemanna var á heimleið að
kvöldlagi eftir erfiða og hættulega veiðiferð. Hann bar feng
sinn á bakinu og skimaði órólegur til himins, því kæmist
hann ekki heim fyrir sólarlag var lífi hans háski búinn í
skóginum. Hann staðnæmdist því á göngu sinni, tók upp
grjóthnullung og tróð honum ofan í nálægan trjábol,
jafnframt því sem hann tuldraði fyrir vörum sér: "Þú
steinn, megi sólin ekki setjast fljótt í dag. Þú steinn,
seinkaðu sólinni uppi á himninum svo ég komist áður heim;
eftir það má sólin setjast".(27) Maðurinn hélt að því búnu ferð sinni
áfram og segir ekki meira af honum. Þessari töfraathöfn mun
hafa verið ætlað að seinka eða stöðva um stund niðurför
sólar, hún átti að hafa bein áhrif á máttarvöldin með
dularfullum hætti. Tortryggið nútímafólk sem ekki trúir á
eðlislæga heimsku "frumstæðra" kynþátta hlýtur
að spyrja hvort svertinginn hafi trúað þessu í raun og veru;
vissi hann ekki að sólin "rís úr sæ" og
"hnígur til viðar" með sama hætti hverju sinni, að
menn geta með engu móti seinkað, snúið við né hraðað
sólarhringnum, þótt töfrað sé, þusað og grúskað? Svo
hlýtur að vera. Af hverju tróð hann þá grjótinu í tréð
með velvöldum orðum í stað þess að hraða för sinni
þegar í stað? Sá hann ekki að tekið var að skyggja, sviku
skilningarvitin hann, bjástraði hann við tréð gegn betri
vitund? Sama vandamál kemur upp þegar hugað er að
regndönsum, galdralækningum og öðrum töfrasiðum, því
fólk virðist trúa á orsakalögmál sem stangast á við
hversdagslega reynslu og dómgreind. Hvernig má slíkt vera? er
spurt. Þetta er ef til vill ekki jafnmikil ráðgáta og sýnist
í fyrstu, því leggjum við ekki hlutunum til nauðsyn af vana;
búumst við ekki við sólsetri í kvöld af því við höfum
vanist því að sjá slíkt alltaf gerast, sólin hefur alltaf
"sest" að kvöldlagi og "komið upp" að
morgni á þessum tíma árs, svo lengi sem elstu menn muna. Hér
er um sögulega reynsluhugmynd að ræða; við ályktum að
hlutir sem fylgja hver öðrum í tíma og eru samlægir í rúmi
myndi samband orsakar og afleiðingar, samhengið tilheyrir
hugsun okkar en ekki hlutunum sem slíkum. Sé þetta rétt er
lítill munur á hugtakamyndun töfra og vísinda, hversdagslegt
orsakalögmál tilheyrir menningarlegum hugtakabúnaði líkt og
lögmál töfra sem reist eru á venju og samkomulagi, þótt sum
megi rekja til beinnar reynslu.
Þetta tengist grundvallarvandamáli mannlegra fræða að
mínum dómi. Er svo dæmi sé tekið eðlismunur á
hugsunarhætti svertingjans afríska, snæfellsks sjómanns á
sautjándu öld og nútímafólks sem ræktað hefur með sér
"hlutlæga skynsemisgáfu"; eða felst munurinn kannski
í arfi, uppeldi og aðstæðum, má til dæmis skýra hann með
mismunandi aðstöðu áhorfanda og þátttakanda? Því er
stundum haldið fram að rökrænn skilningur taki að þróast
þegar barnið lærir að greina sig frá ytri heimi og eigin
líkama; vitund um orsakasamhengi og sérstakt sjálf verða til
"in tandem", hefur verið sagt,(28) en vestræn
hugmyndafræði hyllir sérstæði, einstaklingseðli og
rökræna hugsun, eins og kunnugt er; huganum er ekki aðeins
ætlað að athuga heiminn á óvirkan hátt, heldur leitar hann
uppi "hlutlæg" tengsl með rökfræðilegum
aðferðum, enda tengjum við efnislega atburði sjaldan saman
nema hægt sé að benda á orsakatengsl. Slík hugmyndafræði
hefur líkast til skilyrt og gegnsýrt hugsun okkar og
viðbrögð; við sjáum sjálf okkur sem alvitran höfund
skáldsögu, sem herra X, fyrir utan það sem gerst hefur,
gerist og mun gerast. Tökum dæmi um einstakling sem sér fugl
fljúga upp af grein rétt áður en skothvellur kveður við.
Hann ályktar jafnóðum, næstum því ósjálfrátt, að
hljóðið hafi fælt fuglinn þótt það heyrðist eftir á.
Hann hafnar með öðrum orðum eigin skynjun á grundvelli
vitneskju um hraða hljóðs og næma heyrn fugla. Nú má
ímynda sér að seinni atburðurinn sé ekki skothvellur heldur
bílhljóð í fjarska eða jafnvel særingarhvísl galdraþular.
Þá er í huga okkar varla um tengsl að ræða heldur
tilviljun; tveir ótengdir atburðir gerast næstum því
samtímis á sama stað, er sagt. Í báðum þessum tilvikum
tökum við okkur stöðu fyrir utan það sem gerðist, við
erum að eigin mati óháð einstökum atburðum, skoðum þá
ofan af hlutlægum og hlutlausum sjónarhóli, við höfum
skapað okkur "guðlega yfirsýn", ef svo má að orði
komast, skynjum í gegnum þekkingu, gagnstætt
"þátttakanda" fyrri tíðar sem hrærðist í kviku
atburðanna, en "frumstæðu hugarfari" hefur stundum
verið lýst í ljósi slíkra tengsla; Lucien Levy-Bruhl nefndi
þau til dæmis "participation" og Georges Bataille
fann í þeim upptök trúarlegrar reynslu. Slíkur einstaklingur
sér fuglinn fljúga upp og heyrir síðan hvell, en hann
ályktar ekki þar með af takmörkuðu hyggjuviti sínu að
fuglinn sé orsök hljóðsins af því atburðirnir tveir eru
nálægir í tíma. Þessir atburðir geta því aðeins fangað
athygli hans að þeir hafi áhrif á líf hans á einhvern
hátt, en gerist það er líklegt að fuglinn og hljóðið
tengist saman innan heildar sem hann er hluti af; hann nemur ekki
vélræn orsakatengsl heldur merkingarsamhengi sem ef til vill er
hægt að hafa áhrif á með áhrínstöfrum, enda er hann í
ákveðnum skilningi hluti af því sem hann skynjar; skynjun,
þekking og umhverfi mynda samvirka, lífræna heild.
Einstaklingarnir tveir virðast lifa í gjörólíkum heimi,
en sé að gáð kemur í ljós að mismunur þeirra er minni en
ætla mátti. Varast ber að gera of mikið úr mismun
frumstæðra og siðmenntaðra manna, því herra X er sennilega
tálsýn, við höfum varla "hlutlausari" yfirsýn en
svertinginn í frumskóginum þegar allt kemur til alls.
Rannsóknir innan málvísinda og heimspeki hafa að minnsta
kosti sýnt að tungumál okkar inniheldur forn samsemdar- eða
þátttökuvensl sem eiga sér upptök í beinni reynslu tíma og
rýmis. Sumir fræðimenn telja jafnvel að töfrahugsun sem
byggist á merkingarsamhengi sé ekki í eðli sínu frábrugðin
vísindalegri orsakarhugsun; það sem skilur á milli er ekki
rökfræðileg færni, heldur sálræn og vistfræðileg afstaða
til atburða. Margir hafa eins og kunnugt er talað um
"yfirnáttúruleg orsakalögmál", "dulúðug
töfratengsl" eða "yfirskilvitlegan eðlismátt"
hugar og náttúru, en þegar allt kemur til alls snýst
vandamálið um reynslutengsl sálarlífs og ytri viðburða.
Töfrahugsun (dulhyggja, hjátrú) þarf ekki að fela í sér
skort á skynsemi, heimsku eða rangar ályktanir, hvað sem
fræðilegri ellimæði líður, heldur getur hún falið í sér
vísvitaða eða ómeðvitandi höfnun rökhugsunar, enda réðst
saga töfra ekki af uppgötvun vísindalegrar rökvísi, þótt
tala megi um óbein tengsl, heldur breytingu á hugarfari eða
hugsunarhætti, sálrænni og vistfræðilegri þróun. Tengsl
hugar og reynslu eru samsettari en fram kemur í einföldum
andstæðusetningum um vísindi og töfra, sannindi og
ósannindi, skynsemi og hjátrú, enda þarf ekki mikið til að
breytast í hégiljung á öld Pauli og de Brogilie. Það er að
minnsta kosti ljóst að vandamál trúar og rökvísi er
óendanlega miklu flóknara en fram kemur í ritgerð Árna
Björnssonar.
Fjölhyggjuleiðingar
1. Ég held að Paul Feyerabend hafi haft nokkuð til síns
máls; við lifum tæplega í einum heimi, eða svo dæmi hans
sé notað: "Skógarvörður skynjar umhverfi sitt á annan
hátt en rammvilltur borgarbyggi á helgarferð, hann nemur aðra
atburði í þykkni skógarins, ekki aðeins ólíkar myndir
sömu atburða, enda útheimtir umhverfi hans sérstaka tegund
þekkingar sem ókunnugur ferðalangur býr ekki yfir".
Þetta er enn augljósara ef horft er til framandi menningar eða
annars söguskeiðs, ritaði Feyerabend; "guðir
Forn-Grikkja voru lifandi nærvera, "þeir voru
þarna", en nú á dögum fyrirfinnast þeir hvergi".
Reynsla vestræns borgarbúa hjá afrískum ættbálki sýnir
hið sama: "Ég hafði aldrei verið í sveit og gat varla
greint á milli begónía, glitfífla og petúnía. Jurtir eiga
það til að líta eins út og vera ólíkar eða öfugt, svo
sem tíðkast í algebru, enda rugla grasafræði og
stærðfræði mig í ríminu. Ég var fyrsta skipti á ævinni
staddur í samfélagi þar sem tíu ára gömul börn voru ekki
ofjarlar mínir í stærðfræði, en um leið var ég á stað
þar sem sérhver jurt, villt eða ræktuð, átti sér nafn og
notagildi, þar sem hvert mannsbarn þekkti bókstaflega hundruð
jurta... [leiðsögumaður minn] fékk einfaldlega ekki skilið
að það voru ekki nöfnin heldur jurtirnar sem gerðu mig
fáráðan."(29)
2. Hæfileiki fólks til að taka eftir og túlka fyrirbæri
eins og hljóð í skógi, birtubrigði og skýjaflóka á himni
byggist á þróaðri þekkingu, eins og fram kemur í bókinni
Maðurinn sem villtist á eiginkonu sinni og flókahatti;
sveitafólkið afríska les jurtir jarðar sér til næringar og
lækningar líkt og snæfellskir formenn lásu haf og himin í
þaula forðum. Þegar þetta er haft í huga verða
staðhæfingar um hégóma, tuggu og tjastur fyrri tíma
vafasamar, því gengið er fram hjá þögulli reynsluþekkingu
sem ekki er alltaf hægt að túlka með orðum;(30) dansari býr yfir
kunnáttu í limum sínum, söngvari í tungu og barka, formaður
"finnur á sér" veðurlag og aflasæld, hvað sem
ritdeilum og lærðum skýringum líður. Hvernig getur skrifari
sem aldrei hefur stigið um borð í árabát samsamað sig
"þögulli þekkingu" fiskimanna á annarri öld sem
ýmist voru aflamenn eða fiskifælur án fiskifræði og
nútímalegra mælitækja? Tungumálið er þar á ofan samofið
skynjun og þekkingu, auk þess sem margræðni orða, hvörf og
líkingar grafa stöðugt undan tærum skilningi. Það er með
öðrum orðum hæpið að slíta málfar, eftirtekt og
skynsemisgáfu úr samhengi við reynslu, aðstæður skynjunar
og viðtektir tungumáls á hverjum tíma; við getum ekki lesið
sálarlíf sautjándu aldar til þrautar, fremur en hægt er að
tileinka sér limaburð dansara með glápi og rökfræði.
3. Og samt getum við einnig hrifist frammi fyrir brunanum
gamla á Djúpalónssandi; þegar kirkjan birtist í þokunni,
fylking hrikalegra blágrýtisstróka með bólstrað rauðaberg
í kollinum, brynjuð óreglulegum steinspjöldum sem, líkt og
myndir þeirra sem hér lifðu og fórust forðum, taka á sig
mismunandi form eftir birtu og sjónarhorni; og
mannlífsfortíðin verður þá kannski annað og meira en
skuggaflökt á grámáluðum skrifstofuveggjum.
4. Þessa dagana er algengt að afbrigðilegum, frumlegum
vitsmunum sé útskúfað sem brjálsemi og órum; og boðið er
upp á aðferð til að hugsa á réttan hátt, "hlutlæga
skynsemisgáfu", sem á sér rætur í einhvers konar
samkomulagi um veruleika, einni gerð þekkingar; eða eins og
sérvitringurinn Paul Feyerabend ritaði í Skynsemin kvödd:
Skynsemin og Rökvísin eru "máttarvöld af svipaðri
tegund og umvafin samskonar geislahjúp og guðir, konungar,
harðstjórar og þeirra fornu lög".(31) "Það er svo
þægilegt að vera ósjálfráða", skrifaði Immanuel
Kant, því eigi ég "bók sem hefur vit fyrir mér,
sálusorgara sem tekur á sig samviskukvalir mínar, lækni sem
ákveður mataræði mitt o. s. frv., þá þarf ég vitanlega
ekkert að leggja mig fram sjálfur".(32) Ætli ósjálfræði
Kants sé ekki enn jafn almennt og fyrrum, sitja skynsemi og
vísindi ekki við völd umvafin ljóma átrúnaðardrumba,
einvalda og helgirita liðinna alda; hefur hugsjón
upplýsingarmannsins ekki snúist upp í andstæðu sína? En
eins og Feyerabend bendir á þá hefur alltaf verið til fólk
sem berst gegn hinu almenna ósjálfræði: "Þessi heimur
er ekki kyrrstætt fyrirbæri byggt hugsandi maurum sem uppgötva
smám saman á skriði sínu lögmál án þess að hafa á þau
nokkur áhrif ... Heimurinn var eitt sinn guðabyggð, síðar
litvana efnisheimur, og í fyllingu tímans mun hann væntanlega
breytast í friðsælli stað, þar sem efni og líf, hugsun og
tilfinningar, nýjungar og hefð verka saman öllum til
hagsbóta";(33)
eða með öðrum hætti sagt: veröldin er fjölhliðungur sem
hrífur könnuði sína og breytist með þeim.
5. Reynsluhyggja: Söguskilningur okkar felur sjálfsagt
alltaf í sér vott af hellistálsýn, hlutdrægni og skekkju,
samtíminn herra X býr í okkur öllum, svo líklega er
útilokað að greina á milli þess sem kemur frá okkur
sjálfum og hins sem berst utan að, þess sem tilheyrir
raunverulegri fortíð og hins sem á sér upptök í okkar eigin
umhverfi. Það breytir því ekki að eindregin raunhyggja og
rómantísk listdýrkun eru tímaskekkjur sem komast má undan,
enda minna þessi viðhorf stundum á höfin tvö í
málshættinum: tvö eru höfin og ratar heimskur hvorugt.
Fræðimaður þarf að temja sér róttæk fjölhyggjuviðhorf
í rannsóknum, hver sem lífsskoðun hans er, hvort sem hann
hefur elst til kaþólsku, efnistrúar eða búddadóms; hann
þarf að geta brugðið sér í líki margra sjókvikinda á
höfunum tveimur vilji hann ekki steyta á skeri fuglum himinsins
til athlægis.(34)
Hann hlýtur að tileinka sér mismunandi sjónarhorn, hvert sem
ætterni þeirra er, vilji hann öðlast örlitla innsýn í
fjölbreytni mannlegrar hugsunar, hann hlýtur að ganga út frá
því að trúarleg reynsla manna eigi sér margar undirstöður
líkt og hamingjuvegir þeirra, að við getum ekkert vitað með
vissu um hvort annað fólk hafi "innst inni" trúað
á galdur, kreddur, drauga eða efnisleg náttúrulögmál; hvað
bjó svo dæmi sé tekið í hugarfylgsnum þeirra sem fyrstir
nefndu Tröllakirkju og Svörtuloft forðum? Sá sem hæðist að
reynslu slíks fólks gerir því sjálfan sig að viðundri,
líkt og Eggert Ólafsson um miðja átjándu öld sem ekki
trúði á hverafugla en hímdi löngum stundum við hveri í
semingsvon um að sjá þá þrátt fyrir allt.(35)
Dæmisaga Galíleós Galílei um hljóðfræðinginn lýsir
vel því sem ég á við, en í henni er sagt frá manni sem á
ferð sinni um heiminn uppgötvaði fjölda ólíkra leiða til
að mynda tóna og fagra söngva. Rakst hann sífellt á ný
frábrigði sem hann hafði ekki órað fyrir áður, svo sem
ófleygar krybbur er myndað gátu klingjandi skræki með
vængjanúningi. Þegar maður þessi hélt að hann hefði séð
allt, að ekki væru fleiri aðferðir til, rakst hann á
söngtifu sem sökkti honum í djúp fávisku og hugarangurs,
því hann gat með engu móti þaggað niður í skerandi tísti
hennar. Hélt hann þó bæði um munn hennar og vængi.
Maðurinn tók þá eftir skeljum á bringu tifunnar, en undir
þeim lágu þunnar, harðar sinar. Grunaði hann að hljóðið
skapaðist af sveiflum þeirra og ákvað að slíta þær í
sundur til að stöðva tístið. Ekkert gerðist þó fyrr en
nál hans hafði stungist inn í dýrið og svipt það bæði
lífi og rödd, svo ekki fékkst skorið úr vandamálinu.
Breyttist þekking hans eftir þessa reynslu í vantraust
"svo hann tamdi sér að svara, þegar hann var spurður
hvernig hljóð yrðu til, að hann þekkti að vísu nokkrar
leiðir, en væri samt viss um að til væru margar aðrar sem
væru ekki aðeins óþekktar heldur væri einnig ógerningur að
ímynda sér þær".(36)
Aftanmálsgreinar
(1) Þjóðsagnabókin. Sýnisbók íslenzkra
þjóðsagnasafna. Sigurður Nordal tók saman. Annað bindi.
Reykjavík, 1972, xv. Til baka.
(2) Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna
Pálssonar um ferðir þeirra á Íslandi árin 1752-1757. 1.
bindi. Steindór Steindórsson íslenzkaði. Reykjavík, 1975,
158, 161. Til baka.
(3) Rodney Needham: Belief, Language, and
Experience. Oxford: Basil Blackwell, 1972, 1-2. Til baka.
(4) Jónas Jónasson: "Formáli".
Þjóðtrú og þjóðsagnir. Safnað hefir Oddur Björnsson. I.
bindi. Akureyri, 1908, 6. Til baka.
(5) Íslenzk orðabók handa skólum og
almenningi. Ritstj. Árni Böðvarsson. Reykjavík, 1963. Til baka.
(6) Sjá Sigurð Nordal:
"Forspjall". Þjóðsagnabókin. Sýnisbók íslenzkra
þjóðsagnasafna. Annað bindi. Reykjavík 1972, xxi. Til baka.
(7) Bréf til Maurers 24. apríl 1864.
Sigurður Nordal skýrir afstöðu Jóns á viturlegan hátt:
"Ástæðan getur varla verið önnur en sú, að skugginn
af fyrirlitningu upplýsingarinnar á öllu því, sem dularfullt
var, meinaði honum að tala eins og honum bjó í brjósti...en
það var talsvert annað að vera alinn upp suður í München
en norður á Hofi á Skagaströnd. Jón hefur að sjálfsögðu
verið miklu hjátrúaðri alla sína ævi en hann vildi játa
fyrir sjálfum sér, hvað þá Maurer"
("Forspjall", 1972, xlviii-xlix). Til baka.
(8) Jón Sigurðsson: "Íslenzkar
alþýðusögur á þýzku eftir Dr. Konrad Maurer". Ný
félagsrit gefin út af nokkrum Íslendingum. Tuttugasta ár.
Kaupmannahöfn, 1860, 192. Til baka.
(9) Jónas Jónasson: "Formáli",
1908, 1-7. Til baka.
(10) Símon Jón Jóhannsson: Sjö, níu,
þrettán. Hjátrú Íslendinga í daglega lífinu. Reykjavík:
Vaka Helgafell, 1993. Til baka.
(11) Sigurður Nordal:
"Forspjall", 1972, xvii-xviii, xxx. Til baka.
(12) Símon Jón Jóhannsson: Sjö, níu,
þrettán. Hjátrú Íslendinga í daglega lífinu Reykjavík:
Vaka Helgafell, 1993, 6. Til baka.
(13) Sigurður Nordal: "Að útrýma
einni villu er því miður ekki sama sem að höndla ný
sannindi, hvað þá allan sannleikann"
("Forspjall", 1972, xii). Til
baka.
(14) Árni Óla taldi að í trú og
hjátrú væri út frá því gengið að í heiminum "væri
aragrúi ósýnilegra vera af ótal tegundum, æðri og lægri,
og þessar verur sæju um stjórn heimsins, sín á hverju
sviði. Trúin treysti á guðlega forsjón, þar sem einn guð,
eða fleiri guðir hefðu hina æðstu stjórn á hendi. En
hjátrúin gerði ráð fyrir því, að guðirnir þyrftu að
hafa hjálpendur við stjórn heimsins, og þessir hjálpendur
voru allskonar góðir vættir, guðdómlegs eðlis, þó ekki
guðir, heldur voru þær svipaðar dýrlingum seinni alda"
(Dulheimar Íslands. Reykjavík: Setberg, 1975, 7-8). Til baka.
(15) Hjalti Hugason: "Kristnir
trúarhættir". Íslenzk þjóðmenning V. Trúarhættir.
Norræn trú. Kristni. Þjóðtrú. Ritstj.: Frosti F.
Jóhannsson. Reykjavík: Bókaútgáfan Þjóðsaga, 1988, 330. Til baka.
(16) Þetta hugtak má rekja til
hellismyndar Platons, en löngu eftir hans dag kenndi enski
heimspekingurinn Francis Bacon ákveðinn flokk rökvillna við
idola specus eða "hellistálsýn". Hjá Erlendi
Jónssyni er þeim lýst undir heitinu "heimska
("provincialism")"; Erlendur ritar: "Þessi
villa felst í því að láta (venjulega ómeðvitað eða
a.m.k. ekki tjáð með berum orðum) sitt nánasta umhverfi,
vini, samstarfsmenn, sína eigin menningu, þjóðfélag hafa of
mikil áhrif á skoðanir sínar, og hafna því sem annað
umhverfi, menn af öðrum kynstofni eða þjóðerni eða með
aðra menningu hafa upp á að bjóða. Hér er um að ræða
fordóma gagnvart öllu því, sem framandi er og ókunnugt.
Villan er tengd skírskotun til almannadóms eða hefðar, en
felst í ákveðinni blindu eða fordómum gagnvart annarri
menningu eða umhverfi en sínu eigin" (Rökfræði og
gagnrýn hugsun. Reykjavík, 1996, 147-148). Til baka.
(17) Hjalti Hugason: "Kristnir
trúarhættir", 1988, 324. Til
baka.
(18) Sigurður Nordal:
"Forspjall", 1972, xvii. Til
baka.
(19) Sök séra Jónasar liggur kannski í
lýsingu hans á trúaruppsprettum þjóðsagna og þjóðtrúar:
"Það varð þannig í þeirra augum annar heimur á bak
við þennan, sem þeir lifðu í, sem þeir sáu ekki né fundu
nema endrum og sinnum, þegar hann verkaði eða starfaði
samhliða eða í og með hinum daglegu atburðum, eða vann og
starfaði á bak við þetta daglega, stjórnaði því og leiddi
það á ýmsa vegu ýmist til ills eða góðs. Með þessu
móti fundu menn margvíslegar skýringar á fyrirbrigðum
tilverunnar..." ("Formáli". Þjóðtrú og
þjóðsagnir. Safnað hefir Oddur Björnsson. Akureyri, 1908, 2,
6-7). Til baka.
(20) Jónas Jónasson: "Formáli",
1908, 5. Til baka.
(21) Svipuð raunhyggja kemur fram hjá
Símoni Jóni Jóhannssyni sem taldi að sum hjátrú væri til
orðin "út frá verndarsjónarmiðum, til þess að vernda
börn, barnshafandi konur o.fl. gegn hættum í umhverfinu",
auk þess sem í henni felist "virðing fyrir umhverfinu og
þeim lífheimi sem maðurinn er hluti af" (Sjö, níu,
þrettán. Hjátrú Íslendinga í daglega lífinu. Reykjavík,
1993, 7). Til baka.
(22) Sigurður Nordal:
"Forspjall", 1972, xxx. Til
baka.
(23) Sjá umfjöllun í riti Peters Geach,
Þorsteins Gylfasonar og Eyjólfs Kjalars Emilssonar:
Þrætubókarkorn. Reykjavík: Heimspekistofnun Háskóla
Íslands, 1989, 1-5. Til baka.
(24) Jón Sigurðsson, 1860, 191. Til baka.
(25) Ég hef notað hugtök
"töfraskilnings", "trúarskilnings" og
"vísindaskilnings" um þennan hugmyndahræring.
Íslensk bókmenntasaga III. Reykjavík: Mál og menning, 1996,
43-68. Til baka.
(26) Mikið hefur verið skrifað á
seinustu árum um tengsl trúar, vísinda og töfra, en enn
skortir ýtarlegt yfirlitsrit um sögu töfrarannsókna frá
nítjándu öld til samtímans. Áhugafólki skal þó bent á
tvær fróðlegar (alvöru)bækur um þetta efni: Ariel
Glucklich: The End of Magic. New York / Oxford: Oxford University
Press, 1997; Stanley Jeyaraja Tambiah: Magic, science, religion,
and the scope of rationality. Cambridge: Cambridge University
Press, 1990. Til baka.
(27) E. E. Evans-Pritchard: Witchcraft,
Oracles and Magic Among the Azande. Oxford: Clarendon, 1937, 469.
Til baka.
(28) Sjá til dæmis The Essential Piaget.
New York: Basic Books, 1977, 198-214. Til baka.
(29) E. Smith-Bowen: Return to Laughter.
London, 1954, 19; sjá Paul Feyerabend: Farewell to Reason.
London. New York, 1987, 104-105. Til baka.
(30) Um "þögula þekkingu" má
fræðast í bók Olivers Sack: The Man who Mistook his Wife for
a Hat. New York, 1987. Til baka.
(31) Paul Feyerabend: Farewell to Reason.
London / New York, 1987, 11. Til baka.
(32) Immanuel Kant: "Svar við
spurningunni: Hvað er upplýsing?" Elsa Katrín
Jónsdóttir og Anna Þorsteinsdóttir þýddu. Skírnir, haust
1993, 379. Til baka.
(33) Paul Feyerabend, 1987, 126. Til baka.
(34) Róbert H. Haraldsson víkur að vanda
fjölhyggjumannsins í greininni "Lífsskoðun
fjölhyggjumanns". Ritgerðir og greinar. Reykjavík:
Háskóli Íslands, 1996, 48-58. Til baka.
(35) Matthías V. Sæmundsson: "Litlu
varð Vöggur feginn". Tímarit Máls og menningar 4 / 1997.
Til baka.
(36) Sjá þýðingu Þorsteins
Vilhjálmssonar í Heimsmynd á hverfanda hveli II, 1987,
164-166. Þessi saga vísaði hjá Galíleó í deilur um eðli
halastjarna, en með "söngtifum" er átt við skordýr
af einni ætt (cicadidae) jurtasuguættbálks, en karldýrið
hefur sérstakt líffæri neðan á afturbolnum sem gerir því
kleift að gefa frá sér hávært tíst. Til baka.
