Hjem   |  Prosjektet   |  Hjelp   |  Takk til   | Tips   | Kontakt oss   |

 Folkeminnesamlingen

 Kulturkalender

 Billedgalleri

 Lenk denne siden

 Ekstra
 Send postkort


 Vre andre sider:


 Foreningen Forn Sed

 Medieomtaler

 Ni Heimer
 

 

Denne artikkelen er publisert med forfatterens tillatelse.
Artikkelen er tidligere publisert p Vefnir
[Birtist fyrst vorhefti Skrnis 1996.]

Hva merkir jtr?
eftir rna Bjrnsson.

aldarfjrung hefur hfundur essarar greinar unni jhttadeild jminjasafns slands og haft a sem aalstarf a safna upplsingum meal aldras flks um daglegt lf bernsku ess og sku. S sfnun hfst reyndar egar um 1960. Stugt hefur veri fyllt skr eirra sem fllu fr svo a n eru allra elstu heimildamenn fddir um 1900. Meal margs annars hefur veri spurst fyrir um vinnubrg, lfshtti, venjur og trna.

sama tma hefur starfsflk deildarinnar sfellt leitast vi a svara eftir bestu getu fjlbreytilegum spurningum sem snerta etta umfangsmikla svi. Meal eirra eru fjlmargar fyrirspurnir, ekki sst utan r heimi, sem snerta hina rmuu "jtr" okkar slendinga. Oftast er a vsu spurt um meinta almenna tr flks hulduflk og drauga og ska eftir stafestingu henni. Af slku tilefni hef g rfaldlega mtt spyrja sjlfan mig eirrar samviskuspurningar, hvenr g vri a segja satt og hvort g tti yfirleitt a segja satt um essi efni.

Afstaa mikils meirihluta heimildamanna jhttadeildar vi eftirgrennslan um trna var smm saman til ess a g tk a efast um a ori jtr vri heppilegt ea gagnstt um au fyrirbri sem a er lti n yfir. Niurstaa mn og persnuleg jtning er s a ori s v miur bsna villandi tt a lti vel eyrum.

 

Merkingarsaga orsins

Ntmamerking orsins er ekki nema hundra ra gmul. Fram undir sustu aldamt merkti jtr jafnan hi sama og rkistr ea jkirkja. Andsta ess var hjtr sem ddi aukatr lkt og hjkona merkir aukakona. Elsta dmi sem fundist hefur um ori jtr er Landaskipunarfri Gunnlaugs Oddssonar sar dmkirkjuprests fr 1822. ar segir meal annars um trarbrg Norurlandaba:

Allir Normenn jta, sem Danir, au trarbrg, er Marteinn Lther hf og lg vru leidd af Kristjni konungi 3. bum rkjunum, samt grundvallar-lgum Norvegs er lgteki a vera skuli jtr, mean landi er byggt.(1)

visgu Benjamns Franklns, sem Jn Sigursson forseti ddi og t kom ri 1839, er svo til ora teki: " Bandafylkjunum er engin fst jtr lgtekin, heldur ba allskonar trarflokkar ar samblandi n askilnaar."(2) Landstindum ri 1850 standa essi or athugasemdum vi frumvarp til grundvallarlaga slands: "Vi 2. gr. eru au evangelisku-ltersku trarbrg gjr a jtr slendinga, og 4. gr. er a konngi gjrt a skyldu a vernda essa jtr, enda hann jtai hana ekki. Um kostna til essarar jtrar viurhalds er forslega ekkert tala."(3) Pll Melste segir mannkynssgu sinni um nldina ri 1870: "Skotar stofnuu hj sr eitt miki flag sem eir klluu "Covenant" til ess a verja jtr sna og jfrelsi (1638) og ri sar var af v fullur fjandskapur og vopnaviskipti milli Skota og konungs."(4) Arnljtur lafsson skrifar blai Fra Akureyri ri 1884 langa grein "Um trbragafrelsi hr landi" ar sem hann tekur svo til ora:

47. gr. er tala um rttindi og skyldur eirra manna, er ara tr jta en jtrna. [...] En me nafninu jkirkja er jta, a vald jflagsins s komi sta alveldis konungdmsins, jtrin sta konungstrar. [...] Hinn lterski trarsiur er svo samvaxinn orinn hugarfari jarinnar og lferni, a eg get eigi hugsa mr anna en a hann veri jtr landa minna um aldr og fi.(5)

ingu sinni slandsttinum ritverki Konrs Maurers um norrna rttarsgu segir Eggert Briem sslumaur tmaritinu Lgfringi ri 1899: "Kristni var lgtekin alingi (ri 1000) og skyldi hn vera jtr slendinga."(6) a er v ldungis ljst a fram til 1900 er merkingin rkistr ea jkirkja rkjandi um ori jtr.

Elsta dmi sem fundist hefur um ori jtr ea llu heldur jtrarfri yngri merkingunni (folklore) er einkabrfi fr lafi Davssyni til fur sns ri 1884:

jsgurnar, gturnar, ulurnar etc. eru kepphestur minn um essar mundir og hafa reyndar alltaf veri. a er undarlegt a vera mest interessraur fyrir nttrufri og jtrarfri. Maur skyldi halda, a r ttu ekki miklum mun betur saman en Jehovah og Belsebubbur, en s verur oft raunin , a extrema se tangunt [andstur mtast] og au undarleg mannsslunni.(7)

Hi sama kemur fram brfi fr lafi til Jns rnasonar ri 1886: "N er eg me v marki brenndur, a eg ann engri fri eins og jtrarfri okkar slendinga og get aldrei aga, egar um hana er a ra." Opinberlega notar lafur ori jtr fyrst essari merkingu nokkrum stum inngangi a slenzkum skemmtunum ri 1888. Aftur gerir hann a minningargreinum um sagnasafnarana Gsla Konrsson og Magns Grmsson rin 1894 og 1895.(8)

Nsti maur til a nota orin jtr og jtrarhugmynd essari merkingu prenti er kunningi lafs, Smundur Eyjlfsson gufringur og bfringur. grein me yfirskriftinni "jtr og jsagnir" Tmariti Hins slenska bkmenntaflags 1891 segir hann meal annars:

J, a var lengi vikvi, a jtr og jsagnir vru ekkert anna en merkilegar kerlingabkur, og enginn menntaur maur gti gjrt svo lti r sr a gefa gaum a eim. a er fyrst essari ld, a msir frimenn hafa ori til ess a lta nokku ruvsi etta. essari ld hafa msir kannast vi, a jtrin og jsagnirnar hefu sr flgna marga og drmta fjrsji, sem nausynlegt vri a grafa upp og bjarga fr gltun.(9)

essi nja merking orsins jtr bar siguror af hinni eldri aeins ratug og var ofan um og eftir aldamtin 1900. Upphaflega merkingin hefur naumast sst san prentuu mli. Glggt dmi um merkingarbreytinguna eru tvr mlsgreinar me sex ra millibili blainu Bjarka Seyisfiri hvor snum megin vi aldamtin. Hin fyrri er eftir orstein Erlingsson fr rinu 1896 um mannflag Vesturheimi:

Amerkumenn hafa aungva lgbona jtr, og v hjrin aungva sameiginlega lei til fyrirheitna landsins hinum megin, heldur tlar hver a fara me sinn flokk ann veg, sem honum ykir farslastur, v Amerkumenn vilja hafa samkeppnisrtt sinn skertan v sem ru.

S sari er einskonar ritdmi um tgfu slendinga sagna eftir Sigfs Sigfsson fr rinu 1902. Hann segir um rmanns sgu og Atla sgu tryggssonar: "Bar essar sgur eru naualkar Brarsgu og nokkurs viri jtrarlegu tilliti, tt ekki vri anna."(10)

ri 1908 kom t bkin jtr og jsagnir sem Oddur Bjrnsson gaf t en Jnas Jnasson fr Hrafnagili bj til prentunar. Jnas ritai einnig formla og minntist meal annars jtr tengslum vi jsii. Hi sama geri hann greininni "dauleiki og anna lf" Skrni 1915 og kaflanum um "Hugsunar- og trarlfi" slenzkum jhttum sem t kom ri 1934. Sigfs Sigfsson sagnasafnari tk yngri merkinguna anna sinn upp arma sna formlum a draugasgum og jarbasgum sem fyrst voru prentaar rin 1925 og 1931. Einar l. Sveinsson heldur henni hinni gtu bk sinni Um slenzkar jsgur sem t kom 1940. Fr eim tma m segja a s merking hafi veri allt a v lgboin egar fjalla er um dulrn efni.(11)

 

Orsakir merkingarbreytingar

Ljst m vera af framansgu a eir lafur Davsson og Smundur Eyjlfsson eru upphafsmenn eirrar merkingarbreytingar orsins jtr sem var ofan um aldamtin og hr hefur veri rakin. Bir du eir ungir, Smundur 35 ra 1896 en lafur 41 rs 1903. Meistari eirra og frumkvull a sfnun jlegra fra, Jn rnason, notai hinsvegar aldrei ori jtr. a kemur ekki fyrir jsgum hans og hvorki formla hans n eftirmla a eim.

Jn rnason talai feimnislaust um bbiljur, hgiljur, hindurvitni, hjtr, kreddur og kerlingabkur og anna eim dr. Frummerking hinna fyrstnefndu mun helst vera vaur, furusagnir og fjarlgur vitnisburur en ori hjtr var ausilega lita af kristilegum rtttrnai. a merkti ara tr en hina einu snnu biblutr, og var egar af eim skum syndsamleg dgum n-rtttrnaarins sem rkti innan slensku kirkjunnar mestalla 19. ld eftir daua Magnsar Stephensens dmstjra 1833.(12)

sta er til a velta fyrir sr orskum ess a sporgngumenn Jns rnasonar kusu a velja smu fyrirbrum anna heiti. Upphaflega virist um a ra einskonar fegrunaryri ea "eufemisma". lafi Davssyni virist hafa tt ll fyrrnefnd or Jns heldur nirandi um gfugu andlegu afur sem Jn rnason hafi sjlfur nefnt "skldskap jarinnar". Helst er svo a sj sem lafur hafi teki upp hi hljma or jtr til samrmis vi ori jsaga.

a or tti sr reyndar ekki heldur langa sgu. Upphaflega sst a nota merkingunni jarsaga frtt um rbkur Esplns Fjlni ri 1837 og nokkrum sinnum smu merkingu nsta ratug.(13)

Jn rnason stingur hinsvegar upp a nota ori um sgurnar sem safnast hfu til hans. Hann segir brfi til Konrs Maurers ri 1860:

Ef safni kemst nokkurntma fr mr, sem eg er n farinn a vera vongur um, "hva barni a heita?" Snist yur a ekki, a a hefi aaltitilinn Alleg fornfri, r v a er ri, a a veri mislegs efnis; fyrsti kaflinn sgulegur, mtti hann ekki heita jsgur slendinga, titlinum sem honum heyri til (special titlinum).(14)

ur hafi Jn rnason notast vi or eins og alusgur og munnmlasgur. samrmi vi bosbrf norrna fornfraflagsins fr 1846 hugsai hann sr einnig fyrstu a nota ori alleg fornfri um allt safni sem upphaflega tti a rma allskyns sgur og msa sii, leiki, kveskap, trna og fleira sem eftir daua Jns birtist a nokkru leyti bkum frnda hans, lafs Davssonar.(15)

Nyri jsaga m vissulega kallast nokku hpin ing orum eins og folkesagn rum Norurlandamlum, folk tale ensku ea Volkssage sku. eim tungumlum er s munur orunum folk og nation, a folk merkir nnast ala en nation bar tiltekins rkis. slensku getur ori j merkt hvort tveggja, enda hafa hingatil ekki arar jir en slendingar bi slandi svo a neinu nmi. v er elilegt a vi tlum um jarbkhlu, jleikhs, jminjasafn, jskjalasafn, jarbskap og jhagsstofnun tt eins mtti hafa lands- ea rkis- fyrir framan.

Hi mikla sagnasafn snist hafa frt Jni rnasyni heim sanninn um a smu ea ekkar sgur voru til msum gerum um allt land og ekktust jafnt meal mgamanna sem embttismanna, enda voru skrsetjarar hans aallega bndur og prestar. v gat jafnvel veri rttltanlegra a tala um jsgur en alusgur, einkum ef embttismenn vildu ekki lta telja sig til alu. Hvorki Jn n helstu samverkamenn hans, Gubrandur Vigfsson og Jn Sigursson, stungu nokkru sinni upp orinu jtr, kannski vegna ess a eir tldu fyrirbri af v tagi ekki eins mikla sameign jarinnar og sgurnar. Ekki notuu eir heldur ori alutr, enda mtti hafa gruna a ala manna vri ekki miklu hgiljufyllri en lrir menn.

 

jsgur og trarhugmyndir

Grunnurinn a stahfingum um einhverja allsherjar jtr slendinga er vitaskuld hinn mikli auur jsagna af msum toga. En jsgur urfa sur en svo a vera vitni um almenna lifandi jtr. r eru eli snu ru fremur afreying, munnlegt skemmtiefni, barnagaman, uppeldisfri, vivaranir, kmni, dmisgur, lfsspeki, skldskapur og fagurfri. etta vissu brautryjendurnir sem upphafi sfnuu sgum, munnmlum og ru allegu frleiks- og skemmtiefni.

Jn rnason kvast formla snum a slenzkum jsgum og vintrum ekki tra slkum sgum, en eins og ur var minnst segir hann af mikilli st og viringu a r su "skldskapur jarinnar og andlegt afkvmi hennar ld eftir ld". Hann segir lka a munnmlin sni "myndunarafl jarinnar sem vallt skapar og yrkir". Formli Jns var hinsvegar ekki prentaur ri 1862. Gubrandur Vigfsson, sem s um prentunina suur Leipzig, sagi a hann hefi borist of seint. Jn skrifai eftirmla vi sara bindi ri 1864, en hann kom lka um seinan svo a Maurer setti sjlfur stuttan eftirmla og lista yfir sgumenn. eftirmla snum sagi Jn meal annars:

Eg tlast til a enginn s svo blindur a tra eim sgum sem ganga mann fr manni ftalausar, margvslega afbakaar, og sem eru einber diktur. [...] Vr knnumst allir vi misheyrn, ofsjnir, drauma, einnig hversu elilegan kraft flug or geta haft og hva lti skapar sgu, sem fyrstu er rtt elileg, en sem eins og skldi Virgilus segir um gyjuna Tama, vex um, ltil s fyrst og verur a galdrasgu egar minnst varir.

Jn hafi greinilega nokkrar hyggjur af v a tgfa sagnanna kynni a auka hgiljur vegna ess veikleika manna a vilja tra llu sem komi er prent. brfi til Konrs Maurers 24. aprl 1864 segir hann um eftirmla sinn sem komi hafi "um seinan":

Eg hlakka til a sj eftirmlann yar; minn mtti missa sig a einu leyti, en hafi eg sami hann til ess a hann skyldi bera a me sr, a sgurnar vri ekki sannar, ea eg liti r ekki sannar, en eg samdi hann vegna alumanna eirra sem halda a allt s heilagur sannleiki sem prenta er.

Jn var ekki einn um slka anka. Sumum heimildamnnum hans tti etta lka horfsml. Gumundur Einarsson Geitaskari skrifar Jni 24. jl 1864. Hann hefur fengi rija hefti af jsgunum og er a llu samanlgu ngur me r en rs nokku hugur vi egar kemur a sannfrinni:

Villir a sjnir alu manna, sem hr landi er svo gefin fyrir sagnafri, a menn deila loksins eigi rtt fr rngu, og slkt hefir einnig svo va slst inn fornsgur vorar og ar hina eiginlegu sagnafri (sbr. tt Orms Strlfssonar og tal margt fleira); eg tala ekki um menn s nefndir til sgunnar sem til hafa veri ea til eru enn, og eitthva gjrist a sgunni sem ltur a hjtr ea ess httar, svo sem a eir hafi veri margfrir ea glmt vi drauga ea kvei niur drauga ea anna ar bor vi, v a eru hgiljur og vera aldrei anna en hgiljur, sem vi (eins og allar jir og llum tmum) hfum nokkurn snefil af, og ekki sst vi, sem enginn getur anna sagt en sum nokku hneigir til skldskapar.(16)

 

Fullyringar um hjtr fyrri alda

Ljst er a marga safnendur jsagna og annarra jlegra fra hrlendis og erlendis um mija 19. ld geri bi srt og a klja vi iju. Sem upplstir kristnir raunsismenn vildu eir ekki stula a endurvakningu ea vihaldi eirrar hjtrar sem eir tldu flk fyrri ldum hafa veri uppfullt af. hinn bginn hrmuu eir hversu lti vri eftir af henni v eir tldu a fyrir bragi yri minna r sfnun "jlegra fra". sta er til a prfa stahfingu a flk hafi ldum ur almennt tra huldar vttir.

Ekki virist etta eiga vi fyrstu aldir slands byggar. lfar eru reyndar nefndir eddukvum og Gylfaginningu er minnst ljslfa himni og dkklfa jru niri. Einskonar trllum bregur fyrir hinum vintralegu fornaldarsgum en slendinga sgum eru a hsta lagi blendingar eins og Grettis sgu. Afturgngur koma vissulega fyrir nokkrum slendinga sgum svo sem Eyrbyggju, Laxdlu, Grettlu, Svarfdlu, Eirks sgu raua, Hvarar sgu sfirings og Flamanna sgu en samt er draugagangur ar fremur undantekning en regla.

hinum meira ea minna sannsgulegu samtarsgum fr 13. og 14. ld, Sturlungu og biskupasgum, er ekkert dmi um lfa ea trll og aeins eitt dmi um afturgngu, Selkollu sem Gumundur gi kom fyrir. ar er hinsvegar talsvert um draumvitranir, fyrirboa og forspr sem einnig eru vel ekktar r slendinga sgum. Ori huldumaur sst ekki fyrr en handritum fr 15. ld en hulduflk og ljflingar eru nefnd 17. ld.(17)

slandslsingu Odds biskups Einarssonar sem hann reit latnu seint 16. ld er greint fr sgum um afturgngur sem lkist sgnum um holdgaa anda va erlendis. Einnig segir hann a "hald almgans, a til s einhver gulaus kynstofn jru inni" sem s skiptur innbyris. framhaldi af v sst hulduflki og trllum lst fyrsta sinn, og eirri lsingu ber mjg saman vi a sem segir um tlit eirra og eli jsgum Jns rnasonar nstum rem ldum sar.

rtt fyrir oralag Odds um "hald almgans" (Arbitratur vulgus esse) segir hann nstu andr a tr tilvist essara dularvera s nokku sem "sumir sl fram" (ut quidam conjiciunt) en yfirleitt virist allir smilega viti bornir menn lta a "hrekkjabrg, tl og sjnhverfingar Satans". Or hans urfa v ekki a merkja "allur almgi". Fyrir sanntraan kristinn mann, hva verandi biskup, hlaut reyndar srhver hjtrarfullur einstaklingur a vera einum of miki og umtalsverur fjldi a vaxa augum.(18)

Lku mli gegnir sennilega um rna Magnsson tt af rum skum s. rni var ru fremur skynsemdarmaur og fyrirleit allt rugl, hvar og hvernig sem a birtist. Honum hefur v snilega blskra hversu margir tku greinilega nokkurt mark sgum eim af draugum, trllum og hulduflki sem hann lt sjlfur skrifa upp af sejandi forvitni sinni. brfi til orms Torfasonar ri 1690 gerir hann a vanda lti r fornaldarsgum og lkt og hreytir um lei nuglega t r sr spssugrein a r lkist helst trllasgum af Gullbr og Jru Jrukleif "sem allir menn tra slandi".(19)

skrifum sumra menntamanna lrdmsld og upplsingarld gtir reyndar oft nokkurrar ltilsviringar gar "alu manna" ea "almgans" sem er sjaldan settur allur undir einn hatt lkt og reyndar m einnig sj msum alhfingum ntmans um fyrri tar flk. Slkra alhfinga gtir nokku ferabk Eggerts lafssonar fr miri 18. ld en hann gerir lka allglgga grein fyrir v hvernig msir embttismenn notfru sr trgirni annarra til a upphefja sjlfa sig og koma r sinni fyrir bor.

Nokku mun til v a einmitt 17. ld og framan af 18. ld hafi allskonar furutr og einkum galdratr veri hva tbreiddust slandi. sjlfu sr arf engan a undra tt hugkvmir menn ltu sig rengingartmum dreyma um tfralausn vandamla sinna. a er sambrilegt vi frnlegt brask missa athafnamanna n dgum sem lta sig dreyma um skjtfenginn gra me fjrmlatfrum. v m vera a Jn Espln hafi nokku til sns mls egar hann segir um 17. ldina hlfri annarri ld seinna: "Nlega var allt flk undirlagi hjtr og teikna tr og ei hfu menn au greindarvsindi er vel mttu skilja satt fr snnu."(20)

Varla var etta samt greindarskorti almennings a kenna, heldur meira og minna opinberri innrtingu. fyrsta lagi hfu siaskiptin svift flk v hjlpri sem v hafi ldum saman veri talin tr um a a tti von um fyrir milligngu drlinga. Katlskar skriftir virast annig hafa verka lkt og styrkjandi vitl slrnni mefer n dgum. Afnm eirra kann a hafa valdi grsku missa furuhugmynda. ru lagi rei galdrafri yfir sunnan r Evrpu. rursmenn og formlendur ess voru samt ekki alumenn heldur einstakir lgmenn og prestar. A sjlfsgu hefur teki nokkrar kynslir a upprta me llu gn sem innrting og bein framkvmd galdrafrsins hfu valdi.(21)

sari ldum kemur ljs a svo langt sem raki verur virast menn hverjum tma hafa tra hjtr fyrri alda manna en lta hana sem nst tdaua snum eigin samtma. Magns Stephensen, samtarmaur Jns Esplns, taldi til dmis a draugar hefu nstum di t um sna daga lok 18. aldar. hinn bginn leit hann naumast htt a ferast vopnaur um hlendi vegna hugsanlegra tilegumanna, enda hfu Fjalla-Eyvindur og Halla enn veri lfi mean Magns var bernsku.(22)

ski lagaprfessorinn og slandsvinurinn Konr Maurer feraist um sland og safnai sgum sumari 1858. Hann tti manna mestan tt a jsgur Jns rnasonar komust prent, en segir formla sinnar eigin bkar um slenskar alusgur sem t kom sku ri 1860, tveim rum undan jsgum Jns rnasonar:

Alveg eins og hj okkur skalandi er trin mikinn hluta alusagna, einkanlega gofrisgur, egar orrin slandi. mesta lagi ein og ein gmul kona ea einstaka srvitringur eins og t.d. lafur Sveinsson bndi Purkey, sem ltinn er fyrir fum rum, trir enn tilveru lfa, trlla og annarra meinvtta. sumar arar sgur svo sem af draugum og gldrum leggur sumt einfalt og ltt mennta flk samt nokkurn trna lkt og hj okkur.(23)

Jnas fr Hrafnagili ltur hinsvegar svo sem hjtr s fyrst a deyja t um sna daga snemma 20. ld:

annig er n margt af eldri tr manna og hjtr gersamlega horfi, nema ef kynni a leynast enn fram til dala sumum sveitum og afskekktari hruum landsins. En n eru v miur eir um a deyja, sem kunna hin fornu fri flksins, og ekkert er a koma ess sta. Unga flki fyrirltur heimskuna r krlunum og kerlingunum, en gtir ess ekki, a a er a lta jina tna niur efni merkra vsinda, sem n er safna til um allan heim.(24)

Sigurur Nordal hlt v reyndar fram ri 1971 a or Maurers um verrandi hjtr slendinga 19. ld sem vitna var til hr a framan hlytu a vera skrifu af hlfarsemi vi slendinga. Honum fannst einnig a Jn rnason hlyti a hafa mlt um hug sinn egar hann kvast ekki tra sannleika jsagna. Sigurur segir:

Var hann [Konr] svo einlgur vinur slendinga, a hann hefur fremur vilja gera minna en meira r hverju v, sem gti ori eim til vansa. Jn hefur a sjlfsgu veri miklu hjtrari alla sna vi en hann vildi jta fyrir sjlfum sr, hva Maurer.(25)

Engin rk frir Sigurur samt fyrir essum stahfingum nnur en eigin tilfinningu. En slkar fullyringar eru einmitt dmigerar fyrir au nrmantsku sjnarmi sem nemendum og rum almenningi hafa veri innrtt sustu hundra r. Eldhugar eim anda vildu bltt fram a flk vri ea hefi a minnsta kosti veri hjtrarfullt. a tti svo nttrulegt og spillt og umfram allt skemmtilegt.

Samkvmt eirri innrtingu tti jin, ala manna, a hafa tra og tryi jafnvel enn upp til hpa tilvist drauga og hulduflks. v var sjaldan btt vi a eir sem ekki vildu kannast vi a tra neitt yfirnttrlegt vru einungis hrddir vi a vera a athlgi. Slk stahfing er mjg hpin og styst ekki vi neina altka knnun. a er lka bltt fram versgn v flgin a menn ttist a vera sr til skammar me v a lkjast fjldanum! Yfirleitt ttast sphrddir menn frekar a skera sig r, vera ruvsi en arir.

a m vissulega fallast a flk sem trir dularfull fyrirbri s yfirleitt skemmtilegra en hinir sem kallast normal, og a er leitt a slkir menn skuli ekki vera enn fleiri. En samrmi vi ann boskap a allur orri almennings hafi tra vlk undur og til a vihalda v notalega hugarflugi hefur nnast veri talin skylda a kalla allar dulrnar hugmyndir hinu virulega nafni jtr en forast nafngiftir sem hugsanlega ttu nirandi.

Sakir essarar innrtingar meal sustu kynsla hafa sennilega aldrei fleiri slendingar veri veikir fyrir dulhyggju en einmitt n um stundir, nema ef vera skyldi 17. ld. A auki er hr um a ra aljlegt fyrirbri tknild. Strir hpar fyllast firringu gar samflagsins og vilja ekki alagast v. Sumir leita hugsvlunar vmuefnum, arir leitast vi a n tlvusambandi veraldarvef vi flk sem fjarlgustum slum, og enn arir skja samneyti vi dularverur og mttarvld hlum, klettum, jklum og framandi hnttum.

 

Fyrirspurnir jhttadeildar

upphafi greinar var ess geti a jminjasafn slands hefi meira en aldarrijung stunda skipulega sfnun heimilda um slenska jhtti. jhttadeild safnsins hefur veri stugu sambandi vi nokkur hundru heimildamenn, einskonar rtak flks fr llum byggum landsins, sem flest er a jafnai aldrinum 70-90 ra. Tala heimildamanna essu rabili skiptir ori sundum. Elstu heimildamenn jhttadeildar voru fddir um 1870 en mmur eirra og afar, sem au gtu muna eftir, voru fdd snemma ntjndu ld.

essari heimildasfnun hefur ekki veri sst eftir spennandi furusgum til a koma ver, heldur frsgnum af daglegu lfi upp og ofan. Vi hvert efnisatrii, sem leita var upplsinga um, hefur vinlega veri hntt spurningum um a hvort nokkur tr vri tengd v, hvort sem um var a ra torfristu, umhiru bpenings, ullarvinnu, ljs og eld, heyskap, andlt og tfararsii, htabrigi og hvaeina sem nfnum tjir a nefna.

Smm saman fr a vekja athygli a a voru yfirleitt langt innan vi tu af hundrai essa gamalfra og samviskusama flks, sem virtust hafa einlga tr tilveru huldra vtta. Ekki voru eir fleiri sem af eigin raun knnuust vi jtr sambandi vi vinnubrg nema sem gamanml. etta kom fyrstu nokku vart v a starfsmaur deildarinnar og greinarhfundur var eins og flestir arir a sjlfsgu uppfullur af eirri innrtingu a flk hefi ur fyrr upp til hpa tra huldar vttir og hgiljur og aldra flk geri a enn.

Hinir httvsu heimildamenn hafa ugglaust tali a starfsmenn jminjasafnsins vru upplst flk og eir vildu greinilega ekki svara neinum mgandi orum. En a var eins og msir vru hlfreyttir essum sfelldu spurningum um jtr. Flestir kvust hafa heyrt ea lesi um mis dulrn fyrirbri og jafnvel ekkt flk sem alvru tri msar dularverur, en oftast hefi veri tala um r gamni. Fremur fir hafa samt beinlnis vilja afneita me llu eim mguleika a einhver yfirnttrleg fyrirbri kunni a vera til. etta er afstaa sem kalla mtti efahyggju ea skynsamlega varfrni en varla tr.

Me orinu tr g a sjlfsgu vi trna og sannfringu en ekki einhverja meira ea minna ljsa skoun og hugarslangur. Ella gti trarjtning kristinna manna byrja einhvernveginn slka lei, "g geri r fyrir a gu almttugur s skapari himins og jarar. g reikna me a Jess Kristur s hans einkasonur o.s.frv."

 

Vihorfsknnun fyrir tveim ratugum

egar grannt er skoa kemur ljs a etta vihorf heimildamanna jhttadeildar er allgu samrmi vi niurstur r knnun Erlends Haraldssonar slfrings fr 1974 meal flks sem ftt var bilinu 1904-1944. vert ofan a sem stundum sst stahft reyndust ekki nema 7% telja tilveru hulduflks vissa og aeins 9% tru tvrtt reimleika. lka margir ea 10% tldu hvort tveggja hinn bginn me llu hugsandi. Mun fleiri tku mark draumvitrunum, fyrirboum og forspm ea tldu hugsanlegt a n sambandi vi ltna ttingja. Langflestir ea um 70% voru samt meira ea minna vissir sinni sk. Hr er enn um a ra tbreidda efahyggju fremur en tr.

Oft hefur veri vitna til essarar knnunar, egar fjalla er um dultr slendinga sari rum, og sjaldan af talsverum glannaskap. Erlendir og innlendir fjlmilar hafa stundum tlka niurstur hennar svo a 50-80% jarinnar tri drauga og hulduflk. S tkoma er fengin me v a bta vi hina tiltlulega fu sviknu hulduflks- og draugatrarmenn llum eim sem tra drauma, fyrirboa, lagabletti, tengsl vi framlina, huglkna, stjrnuspeki og jafnvel einnig eim sem ekki afneita algjrlega eim mguleika a eitthva yfirnttrlegt kunni a eiga sr sta.

Slkt er auvita frleit afer. ar hefur efinn veri tekinn til marks um samykki, auk ess sem a er lagt saman sem a rttu lagi tti a ganga hvert upp anna. Til dmis m telja lklegt a flestir eirra sem tra hulduflk taki einnig mark draumum, en harla vst er a allir sem viurkenna berdreymi su einnig lfatrar. etta leiddi knnunin reyndar nokku skrt ljs.(26)

 

Efahyggja

Lf kynslanna hinni stugu slensku nttru kann a hafa kennt landsmnnum a efast um, a nokku vri stugt ea breytanlegt, heldur gtu trlegir hlutir gerst: eyjar risi r hafi og horfi aftur, menn vakna upp vi a tn eirra og engjar vru skyndilega hulin sku ea hrauni, jkulfl hefu spa burt heilu byggarlagi ea bir hruni hlfri sveit af vldum jarskjlfta. a hefi ekki veri a undra tt slmur Lters "Vor Gu er borg bjargi traust" gti nstum hljma sem kaldhni eyrum essa flks.

etta gti veri ein sta ess a slendingar eru upp til hpa tregir til a afneita yfirnttrlegum hlutum me llu. eir hafa vanist v kynslum saman a vera ekki of vissir sinni sk, tiloka ekki fortakslaust hi trlega og treysta ekki einvrungu hin viurkenndu fullkomnu skilningarvit. v bar a vira gmul varnaaror, ef mnnum var a tltalaust, jafnvel tt menn hvorki skildu au n tryu eim beinlnis. Hr gilti s skra regla: "a er aldrei a vita." Jafnvel einlgir upplsingarmenn geta fyrr og sar tt til a segja lkt og Eggert lafsson miri 18. ld:

[...] tt ekki beri a tra sgnum um ra og galdra, sem hjtr og sjkt myndunarafl hefir skapa, er einnig rangt a fara t r fgar hinn veginn a afneita v me llu, a andar su til og a hrifa eirra geti gtt. v a slkt er a bera brigur or gus og a samykkjast skalegri villu, aeins vegna ess a vor takmarkaa skynsemi og fullngjandi heimspeki getur ekki gefi skringar eim hlutum, sem vor alvsi skapari hefir tali, a vri mnnunum fyrir beztu a halda leyndum.(27)

Eins og ur sagi virist svipu efagirni hafa veri uppi teningnum, egar Jn rnason hf jsagnasfnun sna um mija sustu ld. a voru Jni engin vonbrigi. Aalatrii fyrir hann var a flestum sveitum fundust a lokum einstaklingar sem kunnu a segja ea skr munnmlasgur. Nafngreindir heimildamenn Jns voru ekki nema innan vi fjgur hundru talsins ea hlft prsent jarinnar. Engu a sur tkst eim nokkrum ratugum a n saman einu glsilegasta jsagnasafni heimi.

Samt vri heldur en ekki gtilegt a tlka allan sagnau og frsagnarglei slendinga endilega sem almenna jtr. Fr okkar dgum m taka rberg rarson sem dmi um etta efni. Hann kunni a segja listilega fr yfirnttrlegum fyrirbrum sem hann kvast sjlfur tra . rbergur var samt langt fr v a vera dmigerur fyrir allan orra slendinga. Lifandi frsagnir hans valda v hinsvegar a n dgum halda sumir a meira hafi veri um vttatr Suursveit en annarstaar landinu.(28)

 

Bernskuminningar

Hina lfseigu hugmynd um a flk fyrri t hafi jafnan veri langtum hjtrarfyllra en samtmamenn m a llum lkindum rekja til spurulla barna og stundum hugmyndarkra vimlenda eirra. Brn spyrja margs sem enginn rkrtt svr vi. Sumir leitast samt vi a sklda handa eim einhverja skringu, bi til a knast eim og svala eigin hugarflugi, auk ess sem sfellt er gripi til eldri sagna.

etta ekki sst vi um msa var. hrifamikil saga um httu getur upphaflega veri bin til vivrunarskyni fyrir barn en lifir fram vegna eigin gildis. Yfirleitt er saga ea dularfullt forbo hrifameira uppeldisr en beinar vtur, minningar ea vsindalegar skringar. Barn ltur ekki af a ganga afturbak tt sagt s a a geti reki hlana og dotti og meitt sig. ru mli gegnir ef v er sagt a me essu s a a ganga mur sna ofan grfina. gtt dmi r ntmanum er sagan um vini tannanna, Karus og Baktus.(29)

Barni trir einatt fyrstu v sem sagt er, og enn fram gamals aldur getur sami maur hglega liti a amma ea gamli frndi sem aldrei tluu vsvitandi satt or, hafi sjlf tra a sem au sgu honum bernsku. g hef vart stai sjlfan mig a slkri innrtingu og leyfi mr a segja fr fyrstu persnu:

g indla fimm ra dtturdttur. Hn heimstti mig sem oftar sasta gamlrsdag. flytur hulduflki bferlum einsog allir vita. N vildi s litla fara feluleik vi afa sinn. Og hn faldi sig. Og g gekk um alla bina og tautai stundarhtt: "Hvar skyldi hn vera? tli lfarnir hafi stoli henni? Skyldu eir lta okkur hafa umskipting stainn?" En eftir hugsai g: egar essi stlka er orin ttr, skyldi hn segja vi barnabrnin sn: "J, hann afi minn, hann tri sko reianlega hulduflk."

 

Kveikjur a jsgum og venjum

Hr verur gert r fyrir v a saga s upphafi bin til af ekktum hfundi ea sagnamanni. Rtur hennar geta veri margvslegar en egar vel tekst til fer saman listrn skpunarrf sgumanns og lngun heyrenda skemmtun og spennu. Sgurnar gegndu fyrst og sast sambrilegu afreyingarhlutverki og spennubkur ea hryllings- og vintrakvikmyndir ntmans. sjaldan fr slk hfundarsaga flakk og stundum var hn endursg af enn betri sagnamanni. var henni einatt lengra lfs aui og komst jafnvel bk a lokum.

Kveikjan a sgum, munnmlum og sivenjum getur veri margvsleg. ar er oft leita skringa nttrulegum en torskildum fyrirbrum. shrringar sumum vtnum geta til dmis framkalla hlj sem lkjast gauli ea skerandi veini og vktu hugmyndir um snaut. Hraunmyndanir og klettar landslagi geta me ljsi og skuggum teki sig tal kynjamyndir augum hugmyndarks feralangs og hann sami trllasgu til skringar og skemmtunar.

Fyrir tu til fimmtn rum var g einn gngu fr Hrafntinnuskeri niur a lftavatni. Allt einu s g hvaxna gamla konu su pilsi me sjal koma mti mr nokkrum fjarska og leia svosem tta ra barn vi hnd sr. etta hltur a vera missning, hugsai g fyrstu og nuddai augun. En etta virtist mjg greinilegt, og svosem stundarfjrung hlt g gngu minni fram og hugleiddi hva kona essum aldri og slkum klnai vri a vilja hr uppi hlendinu. Loks s g a etta var rtt fyrir allt ekki anna en klettamyndun. En hva hefi g mtt halda ef til dmis oka hefi skyndilega lst yfir og missningin ekki uppgtvast? Fr hverju hefi g sagt? Hva hefi hugmyndarkur feralangur sagt?

slenskt landslag getur va kalla skringu ar sem ekki vera skil milli skldskapar og vsinda. Hv er skar fjall, vatn mijum dal, stk ey og drangur hafi? Sumum bur tta af vttu rfanna. Geta au raun veri mannlaus ea ba ar tilegumenn? Hv m sj leifar af byggum fjllum uppi sem lngu hafa lagst eyi? Hv hverfa menn sporlaust essu landslagi?

rnefni heimavi og bygg hfu oftast ann upphaflega tilgang a festa mis kennileiti minni og auvelda mnnum annig a rata heim og heiman ea skipa smala, karektor og ru vinnuflki fyrir verkum. Uppi byggum hfu rnefni sama tilgang fyrir feramenn og fjallkng til a skipa fyrir um svi fjrleitarmanna. Sgur um rnefni stuluu a vihaldi eirra.

Afbku ea torskilin rnefni kalla einnig skringu. Sem dmi m taka gultjarnir sem til eru nokkrum stum og tengjast sgu af fjldamoringja vegna hendingar gamalli ulu: ekur hann eim gultjrn. gull virist hinsvegar vera sjaldgft heiti fergini ea rum broddttum plntum sem hylja ski og tjarnir en brnum og skepnum httir til a lpast t og drukkna. getur ori til saga um Yglu vtti Yglutjrn, og hn er, eins og fyrr var minnst , langtum hrifameiri til a vara brn vi httu heldur en raunvsindaleg skring.

Nykurtjarnir, klettar og arir lagablettir eru einatt stair ar sem brn gtu hglega fari sr a voa, til dmis vi klifur. Oft virist hr einnig um elilega nttruvernd a ra svo sem var gegn ofveii silungapolli ea fuglabjargi eins og sagan um Sktutjrn ingvllum snir. Upprunaleg orsk venju hefur oft relst og gleymst en menn halda henni samt vi og ba stundum til nja skringu.(30)

Oft hafa slkar sgur samt ori til af skldhneig einni saman ea annarri skldlegri rf. g tti a sjlfur til sem unglingur, egar anna flk var heyskap og g ltinn hafa ofan af fyrir yngri krkkum, a ba til sgur um hulduflk hlum og klettum ngrenninu. etta auveldai vissulega barnapssunina, en ratugum seinna hef g ori var vi a sama flk hefur fullorinsaldri haft essar sgur eftir vi sn eigin brn og barnabrn eins og r vru "jtrarsgur".

Lkt er a segja um gamansemi, smskreytni og stlfrslu sgumanna. Varast ber a vanmeta skopskyn eirra og tvrni en va ir og grir af dmum um slkt jsgum og fornsgum. Sumir frleiksmenn hafa hinsvegar tt erfitt me a greina milli gaspurs og veruleika. Alekkt dmi er hin lfseiga frsgn um hlaup bnda brkinni kringum binn fyrsta morgni orra sem hvergi finnst stafest. Anna dmi er banni vi kjtti langafstu sem tti a hafa gengi svo langt a "enginn mtti nefna ket alla fstuna langa". etta hafa frarar sklum og tvarpi heyrst tunda sem flustu alvru.(31)

Um misskilda gamansemi fornsgu mtti nefna hlrar vangaveltur um augljst glens karlanna Yngvars og Skallagrms vi Egil litla, heimskn hans til afa sns og meinta ofdrykkju 3ja ra, svo og vsurnar um kuungana og andareggi sem gglair karlarnir hafa snilega ort fyrir munn Egils. Anna ml er a barni Egill kann a hafa teki etta allt alvarlega og jafnvel fundist fram ellir a annig hefu hlutirnir gengi til, nema ll sagan s ekki anna en glens sagnaula.(32)

Framandleg or geta lka kalla skringu. Sem dmi m taka austfirska ori vkustaur sem merkti aukabita kvldvku. Einhver misskildi a sem augntepru til a halda mnnum vakandi vi tvinnu og s merking breiddist t um ara landshluta fyrir tilverkna prentara jsagna. Augnlknar segja a enginn hefi geta unni neitt a gagni me slkt pslartki augunum. a er san sama hversu oft etta er leirtt. Flk virist vilja halda sr vi rugli. a er nefnilega svo miklu skemmtilegra.(33)

msar veurspr tengdar merkidgum brust hinga 17. ld me ddum almankum sunnan r Evrpu ar sem eitthvert mark gat hugsanlega veri eim takandi svo sem um veurfar Plsmessu og kyndilmessu. r ttu hinsvegar lti skylt vi slenska verttu og athugulir slenskir veurspmenn og almanakshfundar tldu r hgma. eim er lka mikill munur og veurspm sem markast af aldalangri reynslu manna hverju hrai. essar tlendu veurspr geymdust samt uppskriftum og sumir hafa sennilega teki eitthvert mark eim. aan brust feinar eirra sem skringilegheit inn slensk jfrasfn 19. ld, en n dgum er sjaldan fullyrt fjlmilum a etta s dmiger slensk "jtr".(34)

Sgur af hulduflki og tilegumnnum lsa oft draumi um betri heim ea fullngri starr. Kvi um kindur voru notu til a aga brn svo au vruust venjur og rsl. Sagnir af umskiptingum gtu sprotti vegna misroska barna sem ekki verur augljs fyrr en au eru komin nokku legg. r uru lka minning um a gta vel a ungbrnum.

Sgur um afturgngur gtu veri rangursrkt r til a kenna mnnum a ganga vel um legstai og fara varlega me daus manns bein. Arar spruttu af torskildum fyrirbrum nttrunni. Frostsprungur jru sem liggja undir hs geta til dmis valdi v a vi viss veurskilyri er v lkast sem brinn s laminn utan a nttu ar til sl tekur aftur a skna og verma jrina.(35)

Fyrir tma dralkna gat vntur gripadaui vaki hugmynd um galdrasendingu. a er varla einleiki a talsver grska virist hlaupa esshttar draugasgur tengslum vi fjrskina 1760-70. Mrar og skottur hefu geta tt sr hlistu roskaheftum unglingum ea niursetningum sem sttu illri mefer. Sgurnar gtu tlka hefndarhug eirra, samlun ngranna og jafnvel brenglaa samvisku flmenna. Ruglu ea drykkfelld stertimenni hefu einnig geta ori fyrirmynd a msum flkkudraugum.

rtt fyrir alla essa upptalningu m ekki gleyma eim mrgu hughreinu einstaklingum sem einlgni telja sig vera fyrir dulrnni reynslu. a skal heldur enginn dmur lagur hvort einmitt eir kunni ekki a hafa rtt fyrir sr, en vi hin, sem aldrei verum vr vi neitt, sum villigtum. g vildi reyndar ska a eir hefu rtt fyrir sr. a vri svo miklu notalegra a vita af landinu okkar fullu af vttum. Hitt verur a stahfa a essir gtu og a mrgu leyti fundsveru einstaklingar eru ekki hi sama og allur fjldinn.

Einnig ekktust menn sem ttust ba yfir dulrnum hfileikum lkt og Eggert lafsson nefndi egar 18. ld. Me v vildu eir vinna sr kvena viringu. Um a vissi g mr nkomin dmi. Og n dgum er a bltt fram orinn atvinnuvegur a vera skyggn, eins og dmin sna um alla jarlfana, gnmana og blmlfana sem flk ykist vera vart vi inni Elliardal, uppi skjuhl, suur Hafnarfjararhrauni og nnast hvar sem ess er ska, tt eirra hafi hvergi sst geti slandi fyrr en sasta aldarfjrungi. Enda er etta einn af vxtum amersku hippatskunnar.

ll fyrirbri af essum toga gefa eim efni hendur sem a upplagi eru hneigir til sagnagerar og skldskapar. eir tra jafnvel sgum snum sjlfir mean eir eru a semja og segja r. njta eir glei listamannsins. v auugri skld sem slr sgumanni, eim mun hrifameiri og vinslli verur sagan. Vart arf a efa a Halldr fr Laxnesi hefi geta komi msum gum sgum kreik, tt hann hefi veri dgum fyrir tma skldsagnaritunar. En vri nafn hans sennilega ekkt.

 

tbreisla sagna

sta er til a hugleia hvernig munnmlasgur gtu dreifst um landi og fengi mismunandi svipmt ur en r voru til skrifaar, hva prentaar. Einn ttur ess tengist sennilega atvinnuhttum og samflagsger.

Bygg slandi var vinlega mjg strjl. Ekki svo miki sem smorp var til fyrr en Reykjavk lok 18. aldar. Samkomuhs voru nnast engin a frtldum kirkjum og nokkrum stum voru inghs fyrir hreppsfundi. Ekkert samkvmislf ekktist bor vi leiksningar ea dansleiki. eir voru auk ess forbonir af kirkjunni fr 17. ld og sjlfu konungsvaldinu um mija 18. ld. Skemmtun fr v einkum fram heimahsum og flst upplestri, frsgnum, kveskap, sng og hlustun.

hinn bginn urftu slendingar a ferast miki. hverju ri fr fjldi manna langar leiir fram og aftur vert. rum tmum ru menn sig kaupavinnu fjarlgum hruum. Kaupstaarferir vor og haust gtu teki marga daga. Ekki ekktust nein gistihs ea veitingastair. Ef menn lgu ekki tjaldi, hlutu eir a gista bndab. Yfirleitt ttu feralangar ekkert reiuf til a borga nturgreia, enda var ess sjaldnast krafist. Hvernig launuu menn ess sta?

Sagt er a sumir hafi skili eftir fiskkippu svo lti bar egar eir komu sama b aftur r verinu. Arir gfu heimilisflki af nesti snu ea fru hsbndum smisgripi. Oft tku gestir einnig tt ullarvinnu kvldvkunni og jafnvel smum ef eir voru laghentir. Gir raddmenn sungu, kvu ea lsu r bk, arir sgu frttir r fjarlgum hruum ea af eigin feralagi, og nokkrir fru me sgur. a tti ekki versta greisla fyrir veittan beina v sagnamenn voru vinslir. Hr gat sameinast frsagnarglei og akkltir hlustendur. etta var ein helsta tilbreyting manna fyrir daga ntma fjlmila og afreyingarefnis. Varla leikur vafi v a feranausyn manna, gistihsaleysi og skortur skotsilfri hafa me essum htti stula a dreifingu sagna um landi.(36)

 

Orsakir aljafrgar

Af llu v sem a framan er sagt virist ljst a aldrei hefur nema tiltlulega ltill hluti slendinga (ca. 10%) veri sanntraur drauga, hulduflk ea arar dularverur nema ef vera skyldi a einhverju leyti 17. ld. vaknar s spurning hvernig vi hfum last slka aljafrg fyrir furutr sem tal fyrirspurnir erlendra fjlmila eru til vitnis um.

fyrsta lagi eru tu af hundrai alls ekki lti hlutfall af j. Hj okkur merkir a 25 sund manns. A auki eru svo allar r tugsundir sem hvorki vilja jta n neita me llu hugsanlegri tilveru einhverra yfirnttrlegra fyrirbra. Fyrir kristilega innrtta erlenda fjlmilamenn er slk afstaa nnast hi sama og hjtr, ar sem hvorki draugar n hulduflk eru nefnd Biblunni.

ru lagi hafa furutrarmenn vinlega veri eftirsttir af heyrendum, sagnasfnurum og rithfundum og sari tmum af blaamnnum og ru fjlmilaflki. Dularfull fyrirbri hafa jafnan tt meira spennandi og betra frsagnarefni en hversdagslegt amstur. Fjlmilungar af llum toga voru og eru enn httunum eftir furusgum og srvisku og hampa eim sem mest eir mega, en eru tmltir um raunverulegt vihorf fjldans. v er hlutur dultrarmanna umfjllun fjlmila margfalt meiri en raunverulegur fjldi eirra.

rija lagi jta flestir slendingar v greilega ef eir anna bor tra tilvist lfa, drauga ea annarra vtta og dulmagna. Hr landi eru menn fremur stoltir af furutr sinni og fir gera sr hana jafnvel upp. eir vita nefnilega vel a me v mti gera eir sig eftirsknarverari augum fjlmila. etta er anna vihorf en algengast er rum vestrnum og kristnum lndum. ar fara menn yfirleitt launkofa me slka furutr, enda er hn andstu vi kenningar kirkju og svonefndrar simenningar. jfringum og frttamnnum hrasfjlmila nokkrum lndum hefur tekist a grafa mislegt af essum toga upp sari ratugum.(37)

fjra lagi er auglsing essarar meintu almennu jtrar orin einskonar tflutningsvara sem meal margs annars a laa erlenda feramenn til landsins. Ferajnustan er orin ein mikilvgasta atvinnugrein landsmanna. a mtti v nstum kalla a skemmdarverk vi efnahag jarbsins og allt a v landr a lta nokkurn vafa ljsi um sannleiksgildi slkra stahfinga. Kannski er eins gott a Skrnir birtir ekki grip greina erlendu tungumli.

 

Feramannajfri

Alkunn dmi um fyrrnefnda feramannajfri eru beygjur og sveigar akvegum sem sagt er a su annig lagir af tta vi a spilla hulduhlum og lfasteinum. Upphaf essa m rekja til hestkerrualdar egar menn hfu ekki afkastameiri verkfri en haka og skflu og vildu heldur krkja framhj hlum og klettum en reyna a brjta niur til a f beinni veg. Fyrstu ratugina notuust blar a mestu vi essar gmlu kerruslir.

Eftir seinna str voru jartur og skurgrfur komnar leikinn og n skyldu lagir beinir og breiir vegir. reyndust unnendur nttru og skld meal okkar sumstaar hafa teki stfstri vi einstaka hla og steina alfaralei. Margir hljta a kannast vi eftirsj sem menn vera fyrir egar bernskuslum eirra er umturna. Hr er n efa einnig um a ra fegurarskyn og frumsta, heilbriga tilfinningu fyrir umhverfisvernd. Sjaldan stoar miki a hfa til slkra eiginleika meal verktaka. llu skr hefur gengi a kalla essar mishir hbli hulduflks tt enginn hafi ur heyrt eirra geti og vsa til draumfara. Ef auk ess var slys mnnum ea tkjum vi slkar vegabtur urfti ekki frekar vitnanna vi.

Einna ekktastur essara steina er s sem n stendur klofinn milli Grafarholts og Keldna fyrir ofan Reykjavk. Um ramtin 1970-71 var rem misstrum steinum tt r gmlu fari snu til a rma fyrir njum vegi. Vi a brast strsti steinninn, Grsteinn, tvennt. Flki Grafarholti hafi aldrei heyrt um neina lfabygg steininum. Eftir a rr vegargerarmanna uru fyrir meislum komst s saga samt kreik seinna um sumari a htt hefi veri vi a flytja steininn vegna slysa og avarana fr hulduflki en stainn hefi vegurinn veri lagur framhj steininum. essi tgfa hefur san veri sg hverjum feramanni.(38)

Vestur Grundarfiri stendur Stristeinn skipulgu svi Hjaltalnsholti ofan vi Grundargtu. Maur fddur 1909, sem t hefur tt heima Eyrarsveit, kannast ekki vi neinar lfasgur um Strastein. Af umhverfissjnarmium kom hinsvegar snum tma upp greiningur um a byggingarnefnd hvort reikna tti me a steinninn yri fjarlgur. a var ofan og lin hefur egar fengi nmeri 81. N kva bjarstjrnin vera orin efins um a rtt vri a fra steininn til a rma fyrir hsi v a s saga s komin kreik a etta s lfasteinn sem hafi fengi sitt eigi hsnmer. ess sjst egar merki a feramenn geri stans Grundarfiri til a lta og taka myndir af essum einsta lfasteini me eigin hsnmeri - og a sjlfsgu versla eir leiinni.(39)

 

Villandi or

Enda tt ori jtr lti vel munni eru bir hlutar ess vgast sagt gilega villandi mia vi a gagnsi sem lngum hefur talist aal slenskrar tungu. Fyrri hlutinn vsar til jarinnar allrar ea mikils meirihluta hennar. Seinni hlutinn ber sr merkinguna trfesti sta efahyggju ea hugarflugs. Bir hlutar orsins eru v anna tveggja mevitaar kjur ea skhyggja nrmantskra frimanna fr v um og eftir sustu aldamt sem me essu mti heimfru skldlegt hugarflug skemmtilegs minnihluta upp jina alla.

a er leitt a urfa a amast vi essu hllega ori sem maur er alinn upp. Undan v verur naumast vikist llu lengur vegna ofnotkunar ess um allskyns tmabundin ea ninnflutt fyrirbri af hlfu missa ailja svosem fjlmilunga, feratgerarmanna og svokallara naldarsinna. Ngu slmt er a ori skuli vera villandi um merkilegar frumhugmyndir sem kunna a hafa erfst fr alda li meal manngera sem eru nttraar fyrir slkar hugleiingar. Verra er a klna v hvaa innflutta ea uppdiktaa sluvru sem vera kann.(40)

Enn skal a rtta a Jn rnason kallai munnmlin snum tma skldskap jarinnar sem sprytti af sfrju myndunarafli hennar. Vi fum lka seint fullakka llu v sagnaglaa flki samt sjendum og heyrendum sem hafa skila essu margslungna efni til okkar. v er verugt hugunarefni hvort ekki s kominn tmi til ess a taka undir or forvgismannsins um hi allega hugarflug, a minnsta kosti okkar eigin hp, hva sem okkur kann a henta a segja tristum.

Sennilega er ori um seinan a lagfra ann ofskilning sem lagur hefur veri ori jtr sustu hundra r. a er samt vinsamleg bending til allra eirra sem um essi efni ra og skrifa a nota ori sparlega til a gera eim meirihluta jarinnar ekki rangt til sem ekki trir huldar vttir ea nnur dulmgn, hva gnma og blmlfa, tt svo hann kunni a hafa vinsamlega afstu til allra slkra fyrirbra. Tlum heldur bltt fram um tr lfa, drauga, fyrirboa, forspr, draumvitranir, huldulkna, stjrnuspr, forlg, lagabletti, galdra, nttrudrkun, forneskju og hva eina eftir v sem vi hverju sinni ea kllum a einu nafni furutr, en hlfumst vi a tnnlast orinu jtr tma og tma.

 

Aftanmlsgreinar

(1) G. O. Oddsen. Almenn landaskipunarfri II, Kh. 1822, 360. Til baka.

(2) Tvr visgur, Kh. 1839, 37. Til baka

(3) Lanztindi, 16. tbl. 1850, 66. Til baka.

(4) Pll Melste. Nja sagan I, 2. hefti, Rv. 1870, 15. Til baka.

(5) Fri 1884, 260-61. Til baka.

(6) Lgfringur 1899, 3. Til baka.

(7) lafur Davsson. g lt allt fjka, Rv. 1955, 121. Til baka.

(8) r frum Jns rnasonar II, Rv. 1951, 281. - lafur Davsson. slenzkar skemtanir, Kh. 1888-92, 2, 4, 31-32. - Sunnanfari IV, 26; V, 58. Til baka.

(9) Tmarit Hins slenska bkmenntaflags 1891, 97, sbr. 107. Til baka.

(10) Bjarki 1896, 3; 1902, 38, 2. Til baka.

(11) jtr og jsagnir. nnur tgfa aukin, Ak. 1977, 1-11. - Jnas Jnasson. "dauleiki og anna lf." Skrnir 1915, 44; slenzkir jhttir, Rv. 1934, 389, 406, 408, 416, 418-419, 423, 427, 436. - Sigfs Sigfsson. slenskar jsgur og sagnir. N tgfa. Rv. 1982-1993. II, 3; III, 3-4. - Einar l. Sveinsson. Um slenzkar jsgur, Rv. 1940, v, 128 og var. Til baka.

(12) sgeir Blndal Magnsson. slensk orsifjabk, Rv. 1989, 35, 313, 328. Sbr. Ptur Ptursson. Church and Social Change, Rv. 1990, 87-146. Til baka.

(13) Fjlnir III 2, 29. Sbr. Skrnir 1845, 26; Reykjavkurpsturinn II, 137. Til baka.

(14) r frum Jns rnasonar I, 200. Til baka.

(15) slenzkar jsgur og vintri. Safna hefir Jn rnason. N tgfa. Rv. 1954-1961. II, xxxiv. - r frum Jns rnasonar I, 129, 143, 200. - slenzkar gtur, skemtanir, vikivakar og ulur. Safna hafa Jn rnason og lafur Davsson. I-IV. Kh. 1888-1903. Til baka.

(16) slenzkar jsgur og vintri I, xvii, xxiii; II, xxxviii, 561. - r frum Jns rnasonar II, 47-50, 54-55. Til baka.

(17) Alvssml, 10., 12., 14., 16., 18., 20., 22., 24., 28., 30., 32. vsa; Lokasenna, 30. vsa. - Edda Snorra Sturlusonar. tg. Finnur Jnsson. Kh. 1931, 25. - sl. fornrit IV, 93-95, 148-152, 215; V, 39-40, 69; VI, 298-301; VII, 112-123, 175-177, 184, 200; IX, 174-190, 207; XIII, 255, 285. - Biskupa sgur. II, Kh. 1878, 77-78, 80-82. - Jarlmanns saga ok Hermanns, Kh. 1963, 49. - Fornaldarsgur Norurlanda III, Rv. 1944, 399. - Annlar 1400-1800. Rv. 1922-1988. I, 218-219; V, 290. - Munnmlasgur 17. aldar. Bjarni Einarsson bj til prentunar. Kh. 1955, 18, 35. Til baka.

(18) Oddur Einarsson. slandslsing. Rv. 1971, 47-49; sbr. Qualiscunque Descriptio Islandiae. Hamburg 1928, 14-15. Til baka.

(19) Arne Magnusson. Brevveksling med Torfus. Kh. 1916, 66. Til baka.

(20) Eggert lafsson. Ferabk, Rv. 1974, 275-82. - rbkur Esplns VII, Kh. 1825, 15; sbr. Hilmar Gararsson. "Upplsing gegn hjtr". Sagnir 1989, 38-45. Til baka.

(21) Sbr. lafur Davsson. Galdur og galdraml slandi. Rv. 1940-43. - Jnas Jnasson fr Hrafnagili. slenzkir jhttir, 404-05. Til baka.

(22) Magns Stephensen. Eptirmli tjndu aldar. Leirrgrum 1806, 594. - Ebenezer Henderson. Iceland or the Journal of a Residence in that Island during the Years 1814 and 1815. Edinburgh 1819, 427. Til baka.

(23) Islndische Volkssagen der Gegenwart. Leipzig 1860, viii. Til baka.

(24) Jnas Jnasson. slenzkir jhttir, 389. Til baka.

(25) Sigurur Nordal. jsagnabkin I, Rv. 1971, xlix-li. Til baka.

(26) Erlendur Haraldsson. essa heims og annars. Rv. 1978, 7-30. Til baka.

(27) Eggert lafsson. Ferabk, Rv. 1974, 281. Til baka.

(28) Sj t.d. nlegt dmi rbk Feraflags slands 1993, 25. Til baka.

(29) Sbr. rni Bjrnsson. slenskt vttatal, Rv. 1990, 160. Til baka.

(30) Sbr. rni Bjrnsson. slenskt vttatal, 11, 73, 162. Til baka.

(31) Jn rnason. slenskar jsgur og vintri II, 550-51, 562, 565, 574. - rni Bjrnsson. Saga daganna. Rv. 1993, 444, 527-28. Til baka.

(32) slenzk fornrit II, v-xvi, 80-83. Til baka.

(33) js. J II, 568-69. - Jnas Jnasson. slenzkir jhttir, 113. - rni Bjrnsson. "Vkustaur". rbk Fornleifaflagsins 1975, 47-68; Saga daganna 1993, 335-37. Til baka.

(34) rni Bjrnsson. "Plsmessa og kyndilmessa". rbk Fornleifaflagsins 1982, 154-70; "Tmatal". slensk jmenning VII, 95-96. Til baka.

(35) Pll Einarsson. "Skarkrinn Ltrum og skylduli hans". Nttrufringurinn 1990, 264-72. Til baka.

(36) Sbr. Lvk Kristjnsson. slenzkir sjvarhttir II. Rv. 1982, 389, 392, 398. Til baka.

(37) Sj t.d. Linda Dgh. Narratives in Society. Helsinki 1995, 218-24. (FF Communications 255). Til baka.

(38) Vsir 29. jl 1971, 9-10. Til baka.

(39) Samtal vi Ei Bjrnsson byggingafulltra, Fririk Tryggvason verkstjra, Inga Hans Jnsson og Ptur Konrsson Grundarfiri 8. og 11. desember 1995. Til baka.

(40) Af settu ri er hr ekki vsa tiltekin dmi. a gti veri sanngjarnt a draga fram einstakar nlegar uppkomur n ess a rekja sgu essa fyrirbris sustu hlfa ld. eir vera a taka snei sem eiga. Til baka.

 verst p siden

Foreningen Forn Sed 1999-2002